Шүүхийн архивт хадгалагдаж буй хэргийн материалтай танилцах, хуулбарлан авах журам

Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн өмгөөлөгч, төлөөлөгч нар хэрэг шийдвэрлэгдэж дууссаны дараа тухайн шүүхийн архивт хандан хэргийн хавтаст материалтай танилцах, хуулбарлан авах, "хуулбар үнэн" тэмдгээр баталгаажуулсан лавлагаа авах бөгөөд энэ нь Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хууль 30.1-д зааснаар хуулиар хамгаалагдсан үндсэн эрх юм.

Оршил

Шүүхийн шийдвэр гарсны дараа эсхүл хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа дуусгавар болсны дараа тухайн хэргийн хавтаст материал шүүхийн архивт шилждэг. Иргэд, хуулийн этгээдүүд өөрийн эрх ашгаа хамгаалах, давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхэд гомдол гаргах, шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хэргийг дахин хянуулах, эсхүл өөр төрлийн маргаанд нотлох баримт болгон ашиглах зорилгоор архивын материалтай танилцах, хуулбарлан авах шаардлага байнга гардаг.

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор шүүхийн архивын үйлчилгээ нь нээлттэй, шуурхай, хүнд сурталгүй байх зарчимтай бөгөөд хэргийн оролцогчдод болон бусад сонирхогч этгээдэд хуулиар хязгаарлаагүй мэдээллийг олгох үүргийг шүүхийн администрацид хүлээнэ.

Хууль зүйн үндэслэл ба зохицуулалт

Шүүхийн архивын үйл ажиллагаа, хэргийн материалтай танилцах болон баталгаажуулах харилцааг дараах гол хууль тогтоомжоор нарийвчлан зохицуулдаг:

• Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хууль 30.1: Хүн, хуулийн этгээд архивын баримтаас лавлагаа авах, архивын баримтын хуулбар авах, уншлагын танхимд үзэж судлах эрхтэй. Мөн Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30.9-д зааснаар архивын баримтын лавлагааг эх баримтын адил хүчинтэй гэж тооцно.
• Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 25: Хэргийн оролцогч нь хэргийн материалтай танилцах, түүнээс тэмдэглэл хийх, хуулбарлах, шүүхийн шийдвэрт гомдол гаргах эрхийг эдэлнэ.
• Шүүхийн тухай хууль 12.16: Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нарт хэргийн материал, нотлох баримттай цахимаар танилцах боломжийг хангах үүргийг шүүхэд хүлээлгэсэн.
• ИХШХШтХ 44.4, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 44 болон ЗХШХШтХ 38.4: Төрийн болон төрийн бус байгууллага, хуулийн этгээд, шүүх нь бичмэл нотлох баримтыг өөрийн байгууллагын архивын "хуулбар үнэн" гэсэн тэмдэг дарж баталгаажуулах үүрэгтэй.
• ЭХХтХ 11.11: Эрүүгийн хэргийн хавтаст хэрэг нь цаасан болон цахим хэлбэртэй байж болох бөгөөд шүүхийн шатанд тухайн шүүхийн архивт хадгалагдана.
• Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7 болон Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8: Шүүн таслах ажиллагааны дүн мэдээ болон хаалттайгаас бусад шүүхийн шийдвэр, мэдээлэл нь ил тод, нээлттэй байх зарчимтай.

Практик алхамууд ба үйл ажиллагааны дараалал

Шүүхийн архиваас хэргийн материалтай танилцах болон хуулбарлан авах ажиллагаа дараах тодорхой дарааллаар явагдана:

1. Өргөдөл / Хүсэлт гаргах

Тухайн хэргийг анхан шатны журмаар шийдвэрлэсэн шүүхийн Тамгын газрын архивын ажилтанд хандан бичгээр хүсэлт гаргана. Хүсэлтэд дараах зүйлсийг заавал тусгана:

• Архивын үйлчилгээ авахыг хүссэн шүүхийн нэр;
• Хэргийн индекс (Жишээ нь: 181/2023/00123/И);
• Шүүхийн шийдвэр/гомдол шийдвэрлэсэн огноо, дугаар, даргалагч шүүгчийн нэр;
• Зохигчид болон хэргийн оролцогчдын нэрс;
• Танилцах эсхүл хуулбарлан авахыг хүсэж буй тодорхой хуудас, нотлох баримтын нэр.

2. Шаардлагатай бичиг баримтыг бүрдүүлэх

• Иргэн бол: Иргэний үнэмлэх (эх хувиар) эсхүл ТҮЦ машин/E-Mongolia иргэний үнэмлэхийн лавлагаа;
• Хуулийн этгээд бол: Байгууллагын албан бичиг, улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;
• Төлөөлөгч бол: Хууль ёсны дагуу олгогдсон, нотариатчаар гэрчлүүлсэн Итгэмжлэл;
• Өмгөөлөгч бол: Өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлэх гэрээ, өмгөөлөгчийн үнэмлэх, эрх олгосон даалгавар.

3. Үйлчилгээний хөлс төлөх

Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хууль 30.5-д заасны дагуу төрийн архиваас үзүүлж буй хуулбарлах, баталгаажуулах үйлчилгээ нь тогтоосон тарифын дагуу хөлстэй байна. Шүүхийн Тамгын газрын дахин сэргээх, ксерокопи хийх, "хуулбар үнэн" тэмдэг дарах хуудас тус бүрийн хураамжийг шүүхийн дотоод дансанд тушааж, баримтыг хавсаргана.

4. Материалтай танилцах ба баталгаажуулах

Шүүхийн архивын ажилтан хэргийн хавтаст баримтыг тусгайлан заасан уншлагын танхимд танилцуулна. Хэргийн оролцогч нь баримтыг бохирдуулах, хуудас салгах, засвар хийх, гэмтээхгүй байх үүрэгтэй (ААХХтХ 30.2). Шаардлагатай хуулбарыг хийж, архивын "Хуулбар үнэн" тэмдэг даран олгоно.

Үл хамаарах тохиолдол ба хуулийн хязгаарлалт

Төрийн архивын баримттай танилцахад хуулиар хамгаалагдсан зарим хязгаарлалт үйлчилнэ:

1. Төрийн болон албаны нууц: Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31 болон Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д зааснаар төрийн нууцад хамаарах хэргийн материалтай танилцахын тулд Тагнуулын байгууллагаас авсан тусгай зөвшөөрөл шаардлагатай.
2. Хувь хүний эмзэг мэдээлэл, төрөл төрөгсдийн нууц: Хаалттай явагдсан шүүх хуралдааны (бэлгийн халдашгүй байдал, бэлгийн хүчирхийлэл, хүүхдийн эрх, арилжааны болон хувь хүний нууцтай холбоотой) материалд хэргийн оролцогч бус гуравдагч этгээд танилцах, хуулбарлан авах боломжгүй.
3. Иргэний намтар түүхийн баримт: Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31-д зааснаар хувь хүний намтарт холбогдох баримтыг үүссэнээс хойш 70 жил өнгөрсний дараа, эсхүл тухайн иргэн болон өв залгамжлагчийн бичгээр гаргасан зөвшөөрлөөр бусдад ашиглуулна.

Шүүхийн практик ба жишээ кейсүүд

Шүүхийн практикт хэргийн баримт материалын иж бүрэн байдал, архиваас авсан хуулбарын нотолгооны чадвар нь хэргийг үнэн зөв шийдвэрлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой байдаг. Мөн хавтаст хэрэг үрэгдсэн тохиолдолд тусгай журмаар сэргээдэг.

• Нотлох баримт дутуу байх болон шийдвэр хүчингүй болох: Тогтоол #848-д зааснаар маргаан бүхий захиргааны акт хэрэгт авагдаагүй байхад шүүх түүнд үнэлэлт дүгнэлт өгөх боломжгүй гэж үзэн хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан.
• Хэргийн материалыг бүрэн цуглуулах шаардлага: Тогтоол #921-д хэргийг хянан шийдвэрлэхэд шаардлагатай нотлох баримтыг бүрэн цуглуулаагүй, архивын баримтыг дутуу үнэлсэн нь шүүхийн шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх шаардлагыг хангаагүй гэж дүгнэсэн.
• Захиргааны байгууллагын мэдээлэл олгох үүрэг: Тогтоол #9327-д зааснаар иргэн, хуулийн этгээдээс мэдээлэл хүссэн тохиолдолд тухайн байгууллага өөрийн чиг үүрэгт хамаарахгүй бол холбогдох байгууллагад шилжүүлж, хүсэлт гаргагчид шилжүүлсэн тухай мэдэгдэх үүрэгтэйг тогтоожээ.
• Үрэгдсэн хэргийн материалыг сэргээх: Архивт хадгалагдаж байсан хэрэг үрэгдсэн, устаж үрэгдсэн тохиолдолд Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 151, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 152, болон Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 153-д заасны дагуу хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр шүүх үрэгдсэн материалыг сэргээн шийдвэрлэдэг. Ингэхдээ өмнө нь талуудад олгогдсон архивын хуулбар, гэрчийн мэдүүлгийг ашиглана.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Би хэргийн оролцогч биш боловч судалгааны зорилгоор шүүхийн архиваас материал авч болох уу?

Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30-д зааснаар иргэн, хуулийн этгээд архивын баримтыг уншлагын танхимд үзэж судлах эрхтэй. Гэсэн хэдий ч Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д заасан хязгаарлалттай болон хаалттай мэдээлэл (хувь хүний нууц, эмзэг мэдээлэл, байгууллагын нууц)-ийг бусдад олгохгүй.

2. Архиваас авсан "хуулбар үнэн" тэмдэгтэй баримт шүүхэд эх хувийн адил чанартай юу?

Тийм. Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30-д зааснаар архивын баримтын лавлагаа, баталгаажуулсан хуулбар нь эх баримтын адил хүчинтэй байна. Мөн Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 44-т зааснаар архивын "хуулбар үнэн" тэмдэгтэй баримтыг шүүх бичмэл нотлох баримтаар үнэлнэ.

3. Архивын хэргийн материалтай цахимаар танилцах боломжтой юу?

Шүүхийн тухай хууль 12.16-д заасны дагуу шүүхийн цахим системд байршсан хэргийн материалтай оролцогчид цахимаар танилцах нөхцөлийг бүрдүүлэх үүргийг шүүхэд хүлээлгэсэн. Одоогоор шүүхийн цахимжуулалтын шатнаас хамаарч тодорхой хэргүүдийг цахимаар харах боломж бүрдэж байна.

4. Шүүхийн архиваас материал авахад ямар хугацаа шаардагдах вэ?

Иргэний хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш шүүхийн дотоод заавраас хамаарч ажлын 1-3 өдөрт багтаан шийдвэрлэдэг. Архивын баримт нь төрийн архивт шилжсэн (Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28) бол Үндэсний төв архив руу хандах шаардлагатай болдог.

Дүгнэлт / Гол санаа

Шүүхийн архивт хадгалагдаж буй хэргийн материалтай танилцах, хуулбарлан авах нь хэргийн оролцогчдын хуулиар хамгаалагдсан суурь эрх юм. Архиваас авсан баталгаажсан хуулбар нь шүүхэд эх хувийн адил хүчинтэй тул давж заалдах, хяналтын шатанд гомдол гаргах болон бусад эрх зүйн маргаанд чухал нотлох баримт болдог. Хүсэлт гаргахдаа хэргийн дугаар, шийдвэрлэсэн шүүгч, огноог нарийн дурдаж, хуульд заасан итгэмжлэл болон бичиг баримтыг иж бүрэн бүрдүүлэх нь үйлчилгээг шуурхай авахад тусална.

Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь зөвхөн мэдээллийн чанартай бөгөөд хууль зүйн албан ёсны зөвлөгөө биш болно. Тодорхой асуудлаар мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авна уу.