Компанийн хөрөнгийг барьцаалахад хэний зөвшөөрөл шаардлагатай вэ?

1. Ерөнхий дүрэм: гүйцэтгэх удирдлагын эрх хэмжээ

Компанийн тухай хуулийн 83 дугаар зүйлээр гүйцэтгэх удирдлага нь компанийн дүрэм болон төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй байгуулсан гэрээнд заасан эрх хэмжээний дотор өдөр тутмын үйл ажиллагааг удирдана. Мөн гүйцэтгэх удирдлага нь төлөөлөн удирдах зөвлөлөөс олгосон эрх хэмжээний хүрээнд хэлцэл хийх, гэрээ байгуулах, компанийг төлөөлөх зэргээр компанийн нэрийн өмнөөс итгэмжлэлгүйгээр үйл ажиллагаа явуулна (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83).

Өөрөөр хэлбэл, жижиг, өдөр тутмын барьцааны хэлцлийг гүйцэтгэх захирал компанийн дүрэм, гэрээний хүрээнд шийдвэрлэх боломжтой.

2. Их хэмжээний хэлцэл — төлөөлөн удирдах зөвлөлийн санал нэгтэй шийдвэр

Барьцаалах хэлцэл их хэмжээний хэлцэл мөн эсэх нь гол асуудал болдог. Компанийн тухай хуулийн 87.1.1-д зааснаар хэлцэл хийхийн өмнөх сүүлийн балансын активын нийт дүнгийн 25 хувиас дээш зах зээлийн үнэтэй эд хөрөнгө, эд хөрөнгийн эрхийг худалдах, худалдан авах, захиран зарцуулах болон барьцаалахтай холбогдсон хэлцэл их хэмжээний хэлцэлд тооцогдоно (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 87).

Ийм хэлцэл хийх шийдвэрийг төлөөлөн удирдах зөвлөл санал нэгтэйгээр гаргана. Хэрэв төлөөлөн удирдах зөвлөл санал нэгтэй шийдвэрлэж чадахгүй бол асуудлыг хувьцаа эзэмшигчдийн хуралд оруулж, хуралд оролцож байгаа хувьцаа эзэмшигчдийн саналын олонхоор шийдвэрлэнэ (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88).

Мөн их хэмжээний хэлцэл хийх асуудлаар эсрэг саналтай байсан хувьцаа эзэмшигч өөрийн эзэмшлийн хувьцааг компаниас эргүүлэн худалдаж авахыг шаардах эрхтэй (мөн 88.3).

3. Хэлцлийн үнийг хэн тогтоох вэ

Их хэмжээний болон сонирхлын зөрчилтэй эсэхийг тодорхойлохын тулд зах зээлийн үнийг тогтоох шаардлагатай. Компанийн тухай хуулийн 55.2-т зааснаар эд хөрөнгө, эд хөрөнгийн эрхийн зах зээлийн үнийг төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал) тогтооно (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 55). Шаардлагатай бол хараат бус үнэлгээний байгууллагын дүгнэлт ашиглаж болно (55.6).

4. Сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл

Барьцааны хэлцэлд холбоотой этгээд (жишээ нь 20 буюу түүнээс дээш хувийг эзэмшдэг хувьцаа эзэмшигч, эрх бүхий албан тушаалтан, тэдэнтэй нэгдмэл сонирхолтой этгээд) нөгөө тал болж байгаа бол энэ нь сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл болно (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 89). Энэ тохиолдолд хэлцэл хийхийг зөвшөөрөх шийдвэрийг сонирхлын зөрчилгүй төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүдийн олонхийн саналаар гаргана (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 92).

Хувьцаат компанийн хувьд дараах тохиолдолд хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар шийдвэрлэнэ:

• хэлцлийн үнэ бүртгэлийн үнийн дүнгийн 25 хувиас их байх;
• гаргах хувьцаа, хөрвөх үнэт цаасны хэмжээ 25 хувиас их байх;
• төлөөлөн удирдах зөвлөлийн бүх гишүүн сонирхол бүхий этгээд байх.

Сонирхлын зөрчилтэй хэлцлийн журам зөрчсөн тохиолдолд холбогдох этгээд учруулсан хохирлын хэмжээгээр хариуцлага хүлээх ба хэлцлийг шүүх хүчин төгөлдөр бус гэж тооцож болно (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 93).

5. Зөвшөөрөлгүй хэлцлийн үр дагавар

Иргэний хуулийн 56.1.8-д зааснаар хуулиар тогтоосон хэлбэрийг зөрчсөн, хуульд заасан тохиолдолд зохих этгээдийн зөвшөөрөлгүй хийсэн хэлцэл хүчин төгөлдөр бус байна (Иргэний хууль, 56). Хүчин төгөлдөр бус хэлцэл хийсэн буруутай этгээд бусдад учруулсан хохирлыг нөхөн төлнө (56.6).

Хэрэв гүйцэтгэх удирдлага эрх хэмжээгээ хэтэрч барьцааны гэрээ байгуулсан бол Иргэний хуулийн 68 дугаар зүйл хэрэгжинэ: төлөөлөх бүрэн эрхгүй этгээд бусдын нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдтэй дур мэдэн хэлцэл хийсэн бол уг хэлцэл хүчин төгөлдөр байх эсэх нь төлөөлүүлсэн этгээдийн зөвшөөрлөөс шалтгаална (Иргэний хууль, 68). Зөвшөөрлийг 14 хоногийн дотор олгох ба энэ хугацаанд хариу өгөөгүй бол татгалзсан гэж үзнэ (68.3).

6. Компанийн дүрэм — нэмэлт хязгаарлалтын эх сурвалж

Компанийн дүрэм нь компанийг үүсгэн байгуулах үндсэн баримт бичиг бөгөөд хувьцаа эзэмшигчдийн хурал, төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хуулиар тодорхойлсноос бусад бүрэн эрх-ийг тусгана (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16). Иймээс дүрэмд "тодорхой хэмжээнээс дээш хөрөнгийг барьцаалахыг зөвхөн хурлаар шийдвэрлэнэ" гэх мэт нэмэлт шаардлага тусгасан байж болно. Практикт хамгийн түрүүнд компанийн дүрмийг уншина.

Доорх дарааллаар ажиллавал зөвшөөрлийн түвшинг алдалгүй тодорхойлж, эрсдэлээс сэргийлнэ.

1. Компанийн дүрмийг шалгах. Барьцаалах хөрөнгийн төрөл, үнийн дүнгээр ямар байгууллага шийдвэрлэх ёстойг дүрэмд заасан эсэхийг харна.
2. Хөрөнгийн зах зээлийн үнийг тогтоох. Компанийн тухай хуулийн 55 дугаар зүйлийн дагуу төлөөлөн удирдах зөвлөлөөр үнэ тогтоож, шаардлагатай бол хараат бус үнэлгээний дүгнэлт гаргуулна.
3. Балансын 25 хувьтай харьцуулах. Сүүлийн балансын активын нийт дүнг гаргаж, барьцаалах хөрөнгийн үнийг харьцуулна. 25 хувиас дээш бол их хэмжээний хэлцэлд тооцно.
4. Сонирхлын зөрчлийг шалгах. Хэлцлийн нөгөө тал (зээлдүүлэгч), түүний эрх бүхий албан тушаалтан, 20 хувиас дээш хувьцаа эзэмшигч нь компанийн удирдлага, хувьцаа эзэмшигчтэй холбоотой эсэхийг тодорхойлно.
5. Зөвшөөрлийн түвшинг тодорхойлж, хуралдуулах:
   • өдөр тутмын, 25 хувиас доош → гүйцэтгэх удирдлага;
   • их хэмжээний → төлөөлөн удирдах зөвлөл санал нэгтэй;
   • сонирхлын зөрчилтэй → сонирхлын зөрчилгүй гишүүдийн олонхи, зарим тохиолдолд хувьцаа эзэмшигчдийн хурал.
6. Шийдвэрийг баримтжуулах. Төлөөлөн удирдах зөвлөл, хурлын тэмдэглэл, саналын хуудас, ирцийн бүртгэлийг хадгална.
7. Гэрээг байгуулж, бүртгүүлэх. Барьцааны гэрээг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр байгуулж, талууд гарын үсэг зурна; бичгээр буюу цахим хэлбэрээр байгуулаагүй барьцааны гэрээ хүчин төгөлдөр бус байна (Хөдлөх эд хөрөнгө болон эдийн бус хөрөнгийн барьцааны тухай, 10). Үл хөдлөх бол ипотекийг улсын бүртгэлд бүртгүүлснээр үүснэ (Иргэний хууль, 166).

Анхаар: Зөвшөөрлийн шатлалыг тодорхойлохын тулд аль компанийн өмчлөлийн хөрөнгийг барьцаалж байгааг зөв тодорхойлох нь чухал. Хувьцааг барьцаалах үед хэний зөвшөөрөл шаардлагатайг шүүх доорх байдлаар тогтоодог (шүүхийн практик хэсгийг үзнэ үү).

Их хэмжээний хэлцэл ба "аль компанид хамаарах" асуудал

Улсын дээд шүүхийн 2025 оны тогтоолд Тогтоол #10779 нэхэмжлэгч нь зээлийн үүргийн гүйцэтгэлийг хангуулахаар "А Ө" ХК-ийн 40 хувийн хувьцааг барьцаалсан. Доод шатны шүүхүүд барьцааны гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн боловч Улсын дээд шүүх дараах үндэслэлээр өөрчлөв:

• "А Ө" ХК-ийн хувьцаа нь "Б Г" ХХК-ийн өмчлөлийн зүйл тул их хэмжээний хэлцлийн зохицуулалт нь хувьцааг эзэмшиж буй компанид (өөрөөр хэлбэл барьцаалуулж буй "Б Г" ХХК-д) хамаарна;
• хувьцааг гаргасан "А Ө" ХК-ийн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын зөвшөөрлийг авах шаардлагагүй;
• барьцааны мэдэгдлийг цахим мэдээллийн санд бүртгүүлээгүй нь гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэх үндэслэл болохгүй.

Энэхүү дүгнэлт нь зөвшөөрлийг аль компанийн дүрэм, аль компанийн 25 хувийн хэмжээнд харьцуулах ёстойг тодорхой харуулж байна.

Зөвшөөрөл олгох эрх бүхий этгээд

Төлөөлөх бүрэн эрхгүй этгээдийн хийсэн хэлцлийн тухайд Улсын дээд шүүх Тогтоол #8999 хэрэгт өмчлөгч нь барьцааны гэрээ байгуулагдсанаас хойш 7 хоногийн дараа зөвшөөрөл олгосон нь Иргэний хуулийн 68.3-т заасан 14 хоногийн хугацаанд багтаж байгаа тул гэрээ хүчин төгөлдөр болсон гэж дүгнэсэн. Энэ нь практикт зөвшөөрлийг хожим олгож болох, гэхдээ 14 хоногийн дотор гэдгийг баталж байна.

Харин Тогтоол #4576 хэрэгт өмчлөгчийн зөвшөөрөлгүйгээр хийсэн барьцааны гэрээ Иргэний хуулийн 56.1.8-д заасан хүчин төгөлдөр бус хэлцэл гэж үзсэн. Мөн Тогтоол #5822 хэрэгт итгэмжлэлд дурдсан орон сууц барьцааны гэрээнд заасан хаягтай тохирохгүй байсан зэргээр өмчлөгчийн зөвшөөрөл тодорхой бус байсан тул гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж тогтоосон.

Итгэмжлэлийн хүрээ ба зөвшөөрлийн хязгаар

Тогтоол #7645 хэрэгт Улсын дээд шүүх доод шатны шүүх Иргэний хуулийн 64.2.2-т заасан "эд хөрөнгийг хүлээн авах, бусдад шилжүүлэх, захиран зарцуулах эрх олгосон итгэмжлэл"-ийг барьцааны гэрээ байгуулах эрх олгосон итгэмжлэлтэй адилтган буруу тайлбарласан гэж дүгнэсэн. Өөрөөр хэлбэл, итгэмжлэлд заасан эрхийн хүрээг нарийвчлан шалгах шаардлагатай.

Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын зөвшөөрөлгүй хэлцэл

Тогтоол #7003 хэрэгт Улсын дээд шүүх барьцааны гэрээ Иргэний хуулийн 156.1, 166.1-д нийцсэн хэлбэрийн шаардлага хангасан, үндсэн зээлийн гэрээ хүчин төгөлдөр тул барьцааны гэрээг хүчин төгөлдөр гэж дүгнэсэн. Энэ нь зөвшөөрлийн асуудлыг зөвхөн хэлбэрийн шаардлагаар бус, эрх хэмжээ, сонирхлын зөрчлийн бодит байдалтай холбон үнэлдэг болохыг харуулна.