Эрүүгийн хэрэгт хамааралтай хүнийг өмгөөлөгч, төлөөлөгчөөр оролцуулах хязгаар

Өмгөөлөгч оролцуулах үндэслэл ба сонгох эрх

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өмгөөлөгчийг сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, ялтан, хохирогч, гэрч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, хууль зүйн туслалцаа авах эрхээр хангах зорилгоор оролцуулна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.1).

Сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, хохирогч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч өмгөөлөгчөө өөрөө сонгоно. Тэдний зөвшөөрснөөр, эсхүл хүссэнээр хууль ёсны төлөөлөгч, гэр бүлийн гишүүн, төрөл садангийн хүн нь өмгөөлөгч сонгож болно. Харин шүүгч, прокурор, мөрдөгч тодорхой хүний нэрийг зааж тулгахыг хууль хориглодог (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.2). Өмгөөлөгчөөр оролцох болсноо үйлчлүүлэгчийн бичгээр үйлдсэн хүсэлтээр баталгаажуулж, шүүх, прокурор, мөрдөгчид бичгээр мэдэгдэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.1).

Өмгөөлөгч заавал оролцуулах тохиолдол

Зарим тохиолдолд хэргийг өмгөөлөгчгүйгээр явуулж болохгүй. Өмгөөлөгч сонгоогүй бол шүүх, прокурор томилогдсон өмгөөлөгчийг оролцуулна. Харин заавал оролцуулах тохиолдлоос бусад үед сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч өөрийгөө өмгөөлөх хүсэлтийг бичгээр гаргасан бол өмгөөлөгчгүйгээр ажиллагаа явуулж болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.3). Төлбөрийн чадваргүй сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчийн өмгөөлүүлэх эрхийг хангах журмыг хуулиар тогтооно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.2).

Өмгөөлөгчийн үйл ажиллагааны баталгаа — оролцуулах хязгаарын нэг тал

Өмгөөлөгчийн үйл ажиллагааг хамгаалах зорилгоор хууль зүйн туслалцаа үзүүлж байгаа эрүүгийн хэрэгтэй нь холбогдуулан өмгөөлөгчөөс мэдүүлэг авах, мөрдөн шалгах нууц ажиллагаа явуулахыг хориглоно. Мөн хуульд өөрөөр заагаагүй бол шүүгч, прокурор, мөрдөгч нь өмгөөлөгчөөс үйлчлүүлэгчтэйгээ байгуулсан хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээг шаардахыг хориглодог (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.4).

Өмгөөлөгчөөр оролцож болохгүй тохиолдол — гол хязгаар

Дараах тохиолдолд өмгөөлөгч тухайн эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болохгүй: хэргийн талаар харилцан эсрэг сонирхолтой хэд хэдэн сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, хуулийн этгээдийг нэг өмгөөлөгч өмгөөлж болохгүй. Өмгөөлөгч энэ үндэслэлээр татгалзаагүй бол тухайн ажиллагаанд оролцож байгаа хохирогч, сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, бусад өмгөөлөгч, прокурорын хүсэлтээр өмгөөлөгчийг татгалзан гаргах асуудлыг шүүх шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.8).

Өмгөөллийн тухай хуульд энэ хязгаарыг илүү дэлгэрэнгүй тодорхойлсон. Өмгөөлөгч дараах тохиолдолд үйлчлүүлэгчид хууль зүйн мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэхийг хориглоно:

• хэрэг, маргааны талаар үйлчлүүлэгчтэй ашиг сонирхлын зөрчилтэй бол;
• тухайн хэрэг, маргааныг хянан шалгах, шийдвэрлэх ажиллагаанд өмгөөлөгчөөс бусад оролцогчийн хувиар оролцож байсан, эсхүл үйлчлүүлэгчийн ашиг сонирхлыг хөндсөн шийдвэр гаргах эрх бүхий ажил, албан тушаал эрхэлж байсан бөгөөд түүнээс хойш гурван жилийн хугацаа өнгөрөөгүй бол;
• хэрэг, маргааны талаар үйлчлүүлэгчийн эсрэг ашиг сонирхол бүхий этгээдэд хууль зүйн туслалцаа үзүүлж байгаа бол;
• тухайн хэргийг хянан шалгаж, шийдвэрлэж байгаа байгууллагад, эсхүл түүний үйл ажиллагаанд хяналт тавих эрх бүхий байгууллагад ажил, албан тушаал эрхэлж байсан бөгөөд гурван жилийн хугацаа өнгөрөөгүй бол;
• тухайн хэрэг, маргааныг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд гэрчээр оролцож байсан, эсхүл гэрчээр оролцох хангалттай үндэслэлтэй бол.

(Өмгөөллийн тухай, 15)

Мөн өмгөөллийн нэг хуулийн этгээдэд харьяалагддаг, эсхүл ашгаа хуваах байдлаар хамтран ажилладаг өмгөөлөгчид харилцан эсрэг ашиг сонирхол бүхий хэргийн талуудад нэгэн зэрэг хууль зүйн туслалцаа үзүүлэхийг хориглоно (Өмгөөллийн тухай, 15). Энэ нь "нэг өмгөөлөгч" гэсэн хязгаарыг өмгөөллийн байгууллагын түвшинд өргөтгөсөн зохицуулалт юм.

Хууль ёсны төлөөлөгч — оролцуулах хязгаар

Мөрдөгч, прокурор хууль ёсны төлөөлөгчийг тогтооно. 18 насанд хүрээгүй хүний хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоох зохих хүн байхгүй, эсхүл ашиг сонирхлын зөрчилтэй бол хүүхдийн асуудал эрхэлсэн төрийн байгууллагын ажилтныг хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоож болно. Хууль ёсны төлөөлөгчийг тогтоохтой холбоотой маргааныг шүүх, прокурор шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9.5).

Өсвөр насны сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчийн хэрэгт өмгөөлөгчөөс гадна сурган хүмүүжүүлэгч, эсхүл хүүхдийн асуудал эрхэлсэн төрийн байгууллагын ажилтныг байлцуулж болно. Хууль ёсны төлөөлөгчийг өсвөр насны сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд хохирол учруулж болзошгүй гэж үзвэл шүүх, прокурор, мөрдөгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулахгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18.1).

Шүүх хуралдааны хувьд ч ижил зарчим үйлчилнэ. Хууль ёсны төлөөлөгч оролцох нь өсвөр насны шүүгдэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл түүнийг шүүх хуралдаанд оролцуулахгүй байх, эсхүл хурлын зарим хэсэгт оролцохыг хязгаарлаж болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18.10).

Гэрч — өмгөөлөгчтэй мэдүүлэг өгөх эрх

Гэрч нь өөрийн болон гэр бүлийн гишүүд, эцэг эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй. Мөн өөрийнх нь эсрэг, түүнийг гэмт хэрэг үйлдсэн, гэм буруутай байдлаар мэдүүлэг авч байна гэж үзвэл энэ тухай тэмдэглэлд тусгуулан мэдүүлэг өгөхөөс татгалзаж, өмгөөлөгчтэй мэдүүлэг өгөх эрхтэй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9.6). Энэ нь гэрчийг өмгөөлөгчтэй оролцуулах хязгаарын нэг илрэл юм.

Хуулийн этгээдийн төлөөлөгч ба өмгөөлөгч

Хуулийн этгээдэд холбогдох эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тухайн хуулийн этгээдийг тодорхой хүнээр төлөөлүүлж болохгүй. Хуулийн этгээдийг төлөөлөх хүн байхгүй бол тогтоосон хугацаанд өөр этгээдийг хууль ёсны төлөөлөгчөөр томилохыг шүүх, прокурор, мөрдөгч бичгээр мэдэгдэх ба тогтоосон хугацаанд томилоогүй бол шүүх, прокурор хууль ёсны төлөөлөгчийг томилж болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20.2). Хуулийн этгээд өмгөөлөгчтэй байж болох ба түүний өмгөөлөгч энэ хуульд заасан эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20.4).

Иргэний нэхэмжлэгч, хариуцагч — оролцох хязгаар ба эрх

Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр шаардлага тавьж байгаа хүн, хуулийн этгээдийг иргэний нэхэмжлэгч гэнэ. Мөрдөгч, прокурор, шүүх тогтоол, шүүгч захирамж гаргаж иргэний нэхэмжлэгчээр тогтооно. Гэмт хэргийн улмаас учирсан хохиролтой холбогдолтой нэхэмжлэлийг тухайн эрүүгийн хэрэг шийдвэрлэгдээгүй байхад иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журмаар шийдвэрлэхийг хориглоно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5).

Өсвөр насны яллагдагчийн эцэг, эх, асран хамгаалагч, түүнчлэн хохирлыг хууль ёсоор хариуцвал зохих хүн, хуулийн этгээдийг иргэний хариуцагчаар татан оролцуулж болно. Иргэний хариуцагчаар татахдаа мөрдөгч, прокурор, шүүх тогтоол, шүүгч захирамж гаргана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.6). Энэ нь шүүхийн практикт онцгой ач холбогдолтой: иргэний хариуцагчийг шийтгэх тогтоолоор бус, тусдаа тогтоол, захирамжаар татсан байх шаардлагатай.

Татгалзан гаргах асуудлыг шийдвэрлэх дараалал

Хэд хэдэн хүнийг татгалзан гаргах хүсэлт нэг зэрэг гарвал эхний ээлжид шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах асуудлыг шийдвэрлэнэ. Үүний дараа прокурор, өмгөөлөгч, бусад оролцогчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.12). Өмгөөлөгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг шүүх шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.8).

Шүүгч, прокурор, мөрдөгчийг татгалзан гаргах нь өмгөөлөгчөөс ялгаатай

Андуурч болохгүй нэг зүйл: шүүгч, прокурор, мөрдөгчийг татгалзан гаргах үндэслэл нь өмгөөлөгчийнхөөс тусдаа зохицуулагддаг. Шүүгч тодорхой үндэслэл байвал оролцож болохгүй бөгөөд уг үндэслэлийг мэдмэгц татгалзах үүрэгтэй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.1). Шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг прокурор, оролцогч гаргаж болох ба хурлын явцад үндэслэл мэдэгдвэл зөвлөлдөх тасалгаанд орохоос өмнө гаргаж болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.3). Прокурорыг татгалзан гаргах асуудлыг 10.1, 10.3 дугаар зүйлд заасан журмаар зохицуулна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.7). Мөрдөгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг тухайн хэрэгт хяналт тавьж байгаа прокурорт гаргана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.9).

Хэрэгт хамааралтай хүнийг өмгөөлөгч, төлөөлөгчөөр оролцуулах эсэх, хязгаарыг тогтоохдоо дараах дарааллыг баримтална.

1. Оролцогчийн эрх зүйн байдлыг тодорхойлох. Тухайн хүн сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, хохирогч, гэрч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч, хууль ёсны төлөөлөгч, эсхүл хуулийн этгээдийн төлөөлөгч эсэхийг тогтооно. Энэ нь аль зүйл хамаарахыг тодорхойлно.
2. Өмгөөлөгч сонгох эрхийг хангах. Хуульд заасны дагуу өмгөөлөгчөө өөрөө сонгох, эсхүл хууль ёсны төлөөлөгч, гэр бүлийн гишүүн, төрөл садангийн хүнээр сонгуулах боломжийг олгоно.
3. Ашиг сонирхлын зөрчлийг шалгах. Нэг өмгөөлөгч харилцан эсрэг сонирхолтой хэд хэдэн шүүгдэгчийг өмгөөлж байгаа эсэх, өмгөөлөгч хэрэгт өмнө нь өөр оролцогчийн хувиар оролцож байсан эсэх, гэрчээр оролцож байсан эсэхийг шалгана.
4. Заавал оролцуулах эсэхийг тогтоох. Хэргийг өмгөөлөгчгүйгээр явуулж болохгүй тохиолдол мөн эсэхийг тодорхойлж, шаардлагатай бол томилогдсон өмгөөлөгчийг оролцуулна.
5. Өмгөөлөгчийн эрх, үүргийг тайлбарлах. Өмгөөлөгч хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээгээр хүлээсэн үүргээсээ татгалзаж болохгүйг, товлосон хугацаанд оролцох үүргийг тайлбарлана.
6. Татгалзан гаргах хүсэлтийг зохих дарааллаар гаргах. Хэд хэдэн хүнийг татгалзан гаргах хүсэлт гарвал эхлээд шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг, дараа нь прокурор, өмгөөлөгч, бусад оролцогчийг хүсэлтийг шийдвэрлүүлнэ.
7. Иргэний хариуцагчийг тусдаа тогтоол, захирамжаар татах. Үүнийг шийтгэх тогтоолын хүрээнд бус, хуульд заасан журмын дагуу тусдаа шийдвэрлүүлнэ.

Өмгөөлөгчөөр оролцох хязгаар, ашиг сонирхлын зөрчил

Улсын дээд шүүхийн практикт өмгөөлөгч шүүгчээс татгалзах хүсэлтийг үйлчлүүлэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр гаргасан нь Ёс зүйн дүрэм, Өмгөөллийн тухай хуулийн үүргийг зөрчсөн гэж үзсэн. Өмгөөлөгч нь үйлчлүүлэгчийн хүсэл зориг, ашиг сонирхолд үндэслэн ажиллах үүрэгтэй бөгөөд үйлчлүүлэгчид мэдээлэл өгөх, тайлбарлах үүргээ зөрчсөн байна. Давж заалдах шатны шүүх өмгөөлөгчийн татгалзах эрхийг үйлчлүүлэгчийн зөвшөөрлөөс үл хамаарах хязгааргүй эрх мэтээр тайлбарласан нь буруу гэж дүгнэсэн (Тогтоол #3409).

Өмгөөлөгч ашиг сонирхлын зөрчилтэй нөхцөлд өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлсэн нь мэргэжлийн хариуцлага хүлээх үндэслэл болдгийг шүүх тогтоосон. Нэг маргаанд нэг талын ашиг сонирхлыг хамгаалж байсан өмгөөлөгч дараа нь эсрэг талд үйлчилсэн нь хориглосон үйлдэл гэж дүгнэгдсэн (Тогтоол #3130, Тогтоол #3462).

Хууль ёсны төлөөлөгч, хэрэгт хамааралтай хүнийг оролцуулах

Хүнд гэмт хэргийн хэрэгт хохирогчийн хууль ёсны төлөөлөгчид шүүх хуралдааны товыг мэдэгдээгүйгээр оролцох эрхийг нь хязгаарласан нь ноцтой зөрчил болж, шийтгэх тогтоол, магадлалыг бүхэлд нь хүчингүй болгоход хүргэсэн (Тогтоол #1924).

Өсвөр насны болон хэрэг хариуцах чадвар хязгаарлагдмал оролцогчийн хувьд өмгөөлөгчөөр хангах шаардлагыг зөрчсөн нь шийдвэр хүчингүй болох үндэслэл болдог. Өмгөөлөгч авах эрхээр хангаагүй, бичиг үсэг мэдэхгүй шүүгдэгчийн хувьд өмгөөлүүлэх эрхийг хангах нь зүйтэй гэж шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #1665).

Шүүх хуралдаанд өмгөөлөгчтэй оролцох хүсэлтээ илэрхийлсэн шүүгдэгчийн хүсэлтийг хангалгүй, өмгөөлөгчийн эрхийг зөрчсөн нь давж заалдах шатны магадлалыг хүчингүй болгох үндэслэл болсон (Тогтоол #3140). Мөн өмгөөлөгчийн шүүх хуралдаан давхацсан тул хойшлуулах хүсэлтийг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүй гэж үзэж хангаагүй нь оролцогчийн эрхийг ноцтой зөрчсөн гэж үзсэн (Тогтоол #2517).

Иргэний хариуцагчийг татах журам

Иргэний хариуцагчийг шийтгэх тогтоолоор (гэм буруугийн хуралдаанаар) татсан нь хуульд заасан эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх, шүүх хуралдаанд тэгш эрхтэй оролцох боломжийг хязгаарласан ноцтой зөрчил болж, шийтгэх тогтоол хүчингүй болсон (Тогтоол #2462, Тогтоол #2464).