Эрүүгийн хэрэгт хөгжлийн бэрхшээлтэй оролцогчийн эрхийг хэрхэн хангах вэ?

Хэрэг хянан шийдвэрлэх хэл, бичиг ба хэлмэрчийн тусламж

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг монгол хэлээр явуулдаг ч, оролцогч монгол хэл мэдэхгүй, эсхүл хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлийн улмаас өөрийн хууль ёсны ашиг сонирхлоо илэрхийлэх чадвар хязгаарлагдмал бол эх хэл, эсхүл сайн мэдэх хэл, бичиг, дохио зангаа, тусгай тэмдэгт ашиглан орчуулагч, хэлмэрчийн тусламж авах эрхээр хангагдана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 1.3).

Энэ тохиолдолд шүүх, прокурор, мөрдөгч нь орчуулга хийх, хэлмэрчлэх мэдлэг, чадвартай хүнийг орчуулагч, хэлмэрчээр томилно (9.4). Хуульд "хэлмэрч" гэдэг нь сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүний дохионы хэлийг хэлмэрчилдэг хүнийг хэлнэ (1.4).

Сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүнд хэлмэрчийн тусламж

Хууль сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүний дохионы хэлийг мэдэх хэлмэрчид орчуулагч, хэлмэрчийн журмыг нэгэн адил хамааруулна (9.4). Шүүх хуралдаан даргалагч хэлмэрчид мэдүүлэг, хүсэлт, уншсан баримт бичиг, шүүх хуралдаан даргалагчийн болон шүүхийн шийдвэрийг орчуулж, хэлмэрчилж өгөх үүрэгтэй болохыг тайлбарлаж өгнө (35.2).

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хуулиар Монгол дохионы хэл нь сонсголгүй хүний эх хэл бөгөөд сонсголгүй хүн дохионы хэлээрээ нийгмийн бүхий л харицаанд оролцох эрхтэй (Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай, 12).

Хүртээмжтэй орчин ба үнэ төлбөргүй тусламж

Шүүх, прокурор, хууль хяналтын байгууллагын үйл ажиллагаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнд хүртээмжтэй байна. Тэдгээр байгууллага нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнд эрх, үүрэг, холбогдох мэдээллийг хөгжлийн бэрхшээлийн онцлогт нь нийцүүлэн ойлгомжтой, хүртээмжтэй хэлбэрээр тайлбарлаж өгөх үүрэгтэй (Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай, 27).

Мөн шүүх, прокурор, хууль хяналтын байгууллага хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнийг текст уншигч, бичигч, дохионы хэлний хэлмэрч, орчуулагчаар үнэ төлбөргүй хангах ба үйлчилгээний зардлыг улсын төсөвт тусгана (27).

Өмгөөлөгч оролцуулах

Хуульд заасан тодорхой сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч оролцох хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг өмгөөлөгчгүйгээр явуулж болохгүй. Хэрэв тухайн хүний хүсэлтээр, эсхүл зөвшөөрснөөр өмгөөлөгч сонгоогүй бол шүүх, прокурор нь томилогдсон өмгөөлөгч оролцуулна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.3).

Анхаарах нэг зүйл: хөгжлийн бэрхшээл нь хууль зүйн чадамжийг автоматаар үгүйсгэдэггүй. Хэрэг хариуцах чадварыг шүүх сэтгэц эмгэг судлалын шинжээчийн дүгнэлтээр тусад нь тогтоодог бөгөөд сэжигтэн, яллагдагч сэтгэцийн өвчний улмаас мөрдөн байцаалтын явц, байдлыг ойлгох чадваргүй байгаа бол шүүх шинжилгээ хийлгэх шийдвэр, шинжээчийн дүгнэлтийг гэр бүлийн гишүүн, асран хамгаалагч, эсхүл өмгөөлөгчид нь танилцуулна (19.2).

Хохирогч, гэрчийн эрх

Хохирогч энэ хуульд заасан эрхээ хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөр дамжуулан хэрэгжүүлж болно (8.1). Гэрч сэтгэл санаа, хувийн байдал, бусад шалтгааны улмаас шүүх хуралдааны үед тавгүй байдалд орно гэж үзвэл шүүх гэрчийн гэр бүлийн гишүүн, эсхүл ойр дотны хүнийг байлцуулж болно (35.12).

Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл гэрчийг шүүхэд ирүүлэхгүйгээр дуу-дүрсний төхөөрөмж ашиглан мэдүүлэг авч, эсхүл тусгайлан тоноглосон өрөөнөөс мэдүүлэг сонсож болно (35.17). Гэрч, хохирогч, шинжээч биечлэн оролцож мэдүүлэг өгөх боломжгүй бол дуу-дүрсний бичлэг ашиглан мэдүүлэг авахыг прокурор мөрдөгчид даалгаж болно (25.5).

Ялгаварлан гадуурхахгүй байх зарчим

Хүн бүр хөгжлийн бэрхшээлтэй эсэхээс үл хамааран хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байна. Хүнийг хөгжлийн бэрхшээл болон эрүүл мэндийн байдлаар нь ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнд шаардлагатай тохирох хэрэглэгдэхүүн, хүртээмжтэй орчин нөхцөлийг бүрдүүлээгүй байх, бүрдүүлэхээс татгалзах нь ялгаварлан гадуурхалт гэж үзнэ (Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай, 6).

Хөгжлийн бэрхшээлтэй оролцогч, түүний төлөөлөгч дараахь дарааллаар ажиллах нь зүйтэй.

1. Хэрэгцээгээ эрт мэдэгдэх. Мөрдөгч, прокурор, шүүхэд хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлээ, ямар тусламж (дохионы хэлний хэлмэрч, текст уншигч, бичигч) хэрэгтэйгээ бичгээр мэдэгдэнэ.
2. Хэлмэрч, орчуулагч томилуулахыг хүсэх. Хуульд заасан тохиолдолд энэ нь таны эрх бөгөөд шүүх, прокурор, мөрдөгчийн үүрэг юм (1.3, 9.4).
3. Өмгөөлөгчтэй байх. Өмгөөлөгч сонгоогүй бол томилогдсон өмгөөлөгч оролцуулахыг хүснэ (5.3).
4. Эрх, үүргээ ойлгомжтой хэлбэрээр тайлбарлуулах. Хэрэг хариуцах чадвар, шинжилгээний ач холбогдол, үр дагаврыг хөгжлийн бэрхшээлд тохируулан тайлбарлахыг шаардана (27).
5. Хүсэлт, гомдол гаргах. Эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулах тухай хүсэлтийг шүүх, прокурор, мөрдөгчид гаргах; шийдвэр, ажиллагаанд гомдол гаргах (15.1).
6. Хэлмэрч, орчуулагчийг татгалзан гаргах. Үндэслэл байвал хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалтын үед мөрдөгчид, шүүх хуралдааны явцад шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнд хүсэлт гаргаж болно (10.10).

Шүүхийн практик хөгжлийн бэрхшээлтэй оролцогчийн эрхийг хамгаалах хэд хэдэн чухал чиглэлийг тодорхой харуулж байна.

Хэрэг хариуцах чадвар ба өмгөөлөгчийн оролцоо. Оюуны хүндэвтэр хомсдолтой гэж тогтоогдсон хүнээс богино хугацаанд олон хэргээр мэдүүлэг авч, шүүх шийдвэрийнхээ үндэслэл болгосон нь учир дутагдалтай гэж үзэж, анхан болон давж заалдах шатны шийтгэх тогтоолыг бүхэлд нь хүчингүй болгож, хэргийг прокурорт буцаасан (Тогтоол #2961). Энэ нь өмгөөлөгч авах, өөрийн эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх суурь эрхийг нягтлах шаардлагыг онцолж байна.

Ялын төрлийг хувийн байдалд нийцүүлэх. Тулгуур эрхтэн болох хөлөө тайруулсан, хиймэл хөлтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй шүүгдэгчид нийтэд тустай ажил хийлгэх ял оногдуулсан нь шударга ёсны зарчимд нийцэхгүй гэж үзэж, хяналтын шатны шүүх ялыг торгох ялаар өөрчилсөн (Тогтоол #3025). Ял оногдуулахдаа гэмт хэрэгтний хувийн байдлыг харгалзах ёстойг энэ шийдвэр баталж байна.

Оюуны хомсдол ба ялыг хөнгөрүүлэх. Оюуны хөнгөн хомсдолтой гэж тогтоогдсон шүүгдэгчийн ялыг Эрүүгийн хуулийн холбогдох заалтыг журмаар хоёр дахин багасгасан (Тогтоол #1211). Үүний зэрэгцээ оюуны хомсдол нь хэрэг хариуцах чадварыг бүрэн үгүйсгэхгүй тул шинжээчийн дүгнэлтээр хэрэг хариуцах чадвартай гэж тогтоогдсон бол ял хэвээр үлддэг (Тогтоол #2983, Тогтоол #3051).

Эрх тайлбарлах үүрэг. Сэжиглэж байгаа хүнээс гэрчээр мэдүүлэг авахдаа өөрийн эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх, өмгөөлөгчтэй мэдүүлэг өгөх эрхийг сайтар тайлбарлаж, тэмдэглэлд тусгах шаардлагыг шүүх онцолсон (Тогтоол #3037). Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийг хамгаалах гол баталгаа нь энэхүү ойлгомжтой тайлбар юм.