Хууль зүйн нийтлэл
Эрүүгийн эрх зүй9 минут

Хоёр тал харилцан зодолдсон бол хариуцлагыг хэрхэн тогтоох вэ?

Харилцан зодолдсон үед хэн нь хохирогч, хэн нь гэмт этгээд болох, эрүүгийн болон иргэний хариуцлагыг хэрхэн тогтоох, аргагүй хамгаалалт хэзээ хэрэгжих талаар хууль зүйн тайлбар.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух

"Хоёр тал харилцан зодолдсон" гэдэг нь автоматаар хоёр тал хоёулаа ижил хариуцлага хүлээнэ гэсэн үг биш. Шүүх зодоон хэн эхлүүлсэн, хэн хамгаалсан, гэмтэл ямар хүнд байсан, хэн ямар зорилгоор үйлдсэн зэргийг тус тусад нь тогтоож, нэг талыг гэм буруутныг тогтоож, нөгөөг нь цагаатгах, эсвэл хоёуланд нь ял оногдуулах боломжтой. Энэ нийтлэлд харилцан зодооны хариуцлагыг тогтоох хууль зүйн үндэслэл, шүүхийн практик, иргэний хийх алхмуудыг тайлбарлав.

Хууль зүйн үндэслэл

Гэм буруу — санаатай эсвэл болгоомжгүй

Эрүүгийн хариуцлагын үндэс нь гэм буруу юм. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 2.3-т зааснаар гэм буруу нь санаатай эсхүл болгоомжгүй хэлбэртэй байна. Өөрийн үйлдэл хууль бус болохыг ухамсарлаж, хохирол учруулахыг хүсч үйлдсэн бол санаатай; хохирол учрах боломжтойг мэдэж байсан боловч гаргахгүй байж чадна гэж тооцсон, эсхүл мэдэх ёстой, мэдэх боломжтой байсан боловч мэдэлгүй үйлдсэн бол болгоомжгүй гэмт хэрэгт тооцно.

Санаатай үйлдлийн улмаас болгоомжгүйгээр хохирол учруулсныг гэм буруугийн холимог хэлбэр гэнэ (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 2.4). Харилцан зодооны үед хэн нь санаатай, хэн нь хамгаалах зорилготой байсан нь хариуцлагыг тодорхойлох гол асуудал болдог.

Хохирлын хэмжээ — ял шийтгэлийн төрлийг тодорхойлно

Зодолдсоны улмаас учруулсан гэмтлийн хүнд байдлаас хамаарч зүйлчлэл өөр өөр байна:

Хохирлын төрөлХолбогдох зүйлЯл шийтгэл
Хүнд хохирол (санаатай)11.1Торгох, эсхүл 2–8 жил хорих
Хүндэвтэр хохирол (санаатай)11.4Торгох, нийтэд тустай ажил, зорчих эрх хязгаарлах
Хүндэвтэр хохирол (болгоомжгүй)11.5Торгох, нийтэд тустай ажил, зорчих эрх хязгаарлах
Хөнгөн хохирол (санаатай)11.6Торгох, нийтэд тустай ажил, зорчих эрх хязгаарлах

Хүнд хохирол учруулсан бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.1-д зааснаар арван мянган нэгжээс дөчин мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл хоёр жилээс найман жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.

Хүндэвтэр хохирол санаатай учруулсан бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.4-т зааснаар торгох, эсхүл 240–720 цаг нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл 1 сараас 1 жил хүртэл зорчих эрхийг хязгаарлах ял оногдуулна.

Хөнгөн хохирол санаатай учруулсан бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.6-д зааснаар торгох, нийтэд тустай ажил, зорчих эрх хязгаарлах ялаар шийтгэнэ.

"Харилцан зодолдсон" гэдэг нь аргагүй хамгаалалтыг үгүйсгэхгүй

Энэ бол хамгийн чухал зүйл. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.1-д зааснаар өөрийн, эсхүл бусдын амь нас, эрүүл мэндийн эсрэг хууль бус ба тулгарсан довтолгооны эсрэг хийсэн гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй. Аливаа хүн мэргэжил, тусгай бэлтгэл, албан ажлын байдал, аюултай довтолгооноос зайлсхийх боломжтой байсан эсэхээс үл хамааран аргагүй хамгаалалт хийх эрхтэй.

Гэхдээ хязгаар бий: аргагүй хамгаалалтыг довтолгоо эхэлсэн, эхлэх гэж байгаа нь тодорхой болсон үед хийнэ. Довтолгоо төгссөн хойно хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй.

Мөн Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.3-т заасан "гарцаагүй байдал" гэх нөхцөл бий: хамгаалагдсан ашиг сонирхолд тулгарсан аюулыг өөр аргаар арилгах боломжгүй нөхцөлд, аюулын хэр хэмжээнээс хэтрүүлэхгүйгээр хохирол учруулсныг гэмт хэрэгт тооцохгүй.

Хамтран үйлдсэн бол тус бүр хариуцна

Хэрэв хоёр, түүнээс олон хүн санаатай нэгдэж гэмт хэрэг үйлдсэн бол гэмт хэрэгт хамтран оролцсон гэж үзнэ (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 3.1). Энэ тохиолдолд гүйцэтгэгч, зохион байгуулагч, хатгагч, хамжигчийг ялгаж үзнэ. Харилцан зодооны үед аль нэг тал нь нөгөөгөө "хамтран" зодсон бол бүлэглэл гэж үзэж болох ч, энэ нь зөвхөн тэдний үйлдэл санаатай нэгдсэн нь нотлогдсон тохиолдолд хамаарна.

Зөрчлийн түвшинд Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 2.2-т зааснаар зөрчлийг хамтран үйлдсэн хүн, хуулийн этгээд тус бүрд шийтгэл оногдуулна.

Иргэний хариуцлага — хохирлоо нөхөн төлүүлэх

Эрүүгийн хариуцлагаас гадна хохирол учруулсан этгээд иргэний хувьд ч хариуцлага хүлээнэ. Иргэний хууль, 497-д зааснаар бусдын эрх, амь нас, эрүүл мэнд, сэтгэцэд, нэр төр, алдар хүнд, эд хөрөнгөд хууль бусаар санаатай буюу болгоомжгүй үйлдлээр гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг хариуцан арилгах үүрэгтэй. Гэм хор учруулахад хэд хэдэн этгээд оролцсон бол тэдгээр нь уг гэм хорыг хамтран хариуцна.

Бусдын эрүүл мэндэд гэм хор учруулсан этгээд нь хохирогчийн хөдөлмөрийн чадвар алдсанаас дутуу авсан цалин хөлс, асарч сувилах, нэмэгдэл хоол өгөх, хиймэл эрхтэн хийлгэх, сувиллын газар сувилуулах зэрэг зайлшгүй зардлыг төлөх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 505).

Практик алхамууд

Хэрэв та харилцан зодоонд оролцсон бол эсвэл хохирол хүлээсэн бол дараах дарааллыг баримтлаарай.

  1. Цагдаад нэн даруй мэдэгдэнэ. Зодооны дараа хэрэг бүртгүүлэхгүй бол дараа нь нотлох баримт цуглуулах, хохирол нэхэмжлэх боломж хүндэрнэ. Дуудлагын бүртгэл, цагдаагийн тайланг хадгална.

  2. Эмнэлэгт хандаж гэмтлээ бүртгүүлнэ. Гэмтлийн шинж чанар, хэмжээг шүүх-анагаахын шинжээч тогтоодог. Хожим эмнэлэгт хандах тусам гэмтэл зодооны улмаас үүссэн гэдгийг нотлох нь хүндэрдэг.

  3. Гэрчүүдийн мэдүүлэг цуглуулна. Хэн зодоон эхлүүлсэн, хэн хамгаалсан, ямар зэвсэг хэрэглэсэн зэргийг гэрчүүд тодорхой мэдүүлэх нь чухал. Гэрчийн холбоо барих мэдээллийг тэмдэглэж авна.

  4. Хохирлын баримтаа цуглуулна. Эмчилгээний зардлын баримт, цалингийн алдагдлын тодорхойлолт, эд хөрөнгийн хохирлын үнэлгээ зэргийг хадгална.

  5. Иргэний нэхэмжлэл гаргана. Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр иргэний нэхэмжлэл гаргах эрхтэй (ЭРҮҮГИЙН ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 8.5). Энэ нэхэмжлэлийг шүүх эрүүгийн хэргийн хамт хянан шийдвэрлэх ба улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө.

  6. Өмгөөлөгчтэй зөвлөлдөнө. Ялангуяа өөрийгөө аргагүй хамгаалалт гэж үзэж байгаа бол энэ нөхцөл байдлыг нотлох баримтыг өмгөөлөгчтэй хамтран бүрдүүлэх нь зүйтэй.

Хохирогчийн эрх

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.1-д зааснаар гэмт хэргийн улмаас амь нас, эрүүл мэнд, бусад эрх, эрх чөлөө, эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирол хүлээсэн хүнийг хохирогч гэнэ. Хохирогчоор тогтоох тухай шийдвэрийг шүүх, прокурор, мөрдөгч гаргана. Хохирогч эрхээ хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөр дамжуулан хэрэгжүүлж болно.

Шүүхийн практик

Монгол Улсын шүүхүүдийн харилцан зодооны хэрэгт гаргасан шийдвэрүүдээс харахад хамгийн чухал асуудал нь "харилцан зодолдсон" гэж дүгнэх нь аргагүй хамгаалалтыг үгүйсгэхгүй гэдэг нь тодорхой харагдаж байна.

Аргагүй хамгаалалтыг "харилцан зодоон" гэж буруу дүгнэсэн тохиолдол

Тогтоол #985 хэрэгт согтуу этгээд бусдын автомашиныг гэмтээж, биед нь халдсан. Хохирол хүлээсэн тал халдлагыг зогсоох зорилгоор эсэргүүцэл үзүүлэх явцдаа халдагчийн биед хөнгөн хохирол учруулсан. Анхан болон давж заалдах шатны шүүх үйл баримтыг "харилцан зодолдсон" гэж буруу дүгнэж, хэрэглэвэл зохих хуулийг хэрэглээгүй байна. Улсын дээд шүүх уг үйлдлийг хууль бус халдлагын эсрэг хийгдсэн аргагүй хамгаалалт гэж үзэж, цагаатгасан.

Үүнтэй төстэй Тогтоол #2545 хэрэгт согтуу жолооч тээврийн хэрэгсэл жолоодож байхад нь зогсоох зорилгоор түлхүүрийг нь авсан этгээдтэй маргалдан зодолдсон. Хяналтын шатны шүүх жолоочийн үйлдлийг таслан зогсоох зорилгоор хийсэн үйлдлийг Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.3-т заасан "гарцаагүй байдалд хохирол учруулах" гэж үзэж, цагаатгасан.

"Харилцан зодолдсон" гэж үзэх боломжгүй нөхцөл

Тогтоол #2848 хэрэгт хоёр тал шатахуун түгээх станцын урд маргалдан зодолдсон. Шүүх "нийгмийн хэв журмыг зөрчих" гэдэг нь ямар ч шалтгаангүйгээр хэрүүл маргаан өдөөх, агсам тавих зэргээр илэрдэг гэж тайлбарлав. Харин хүмүүс хоорондын зүй бус харьцаанаас үүдэн маргалдсан, зодолдсоныг олон нийтийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулсан гэж үзэх боломжгүй. Гэхдээ нэг тал нь бусдын биед хөнгөн гэмтэл учруулсан нь нотлогдсон тул түүний зүйлчлэлийг 11.6.1 болгон өөрчилсөн.

"Хамтран" үйлдсэн нь нотлогдох ёстой

Тогтоол #2848 хэрэгт гэмт хэрэгт хамтран оролцогчдын хооронд бодит тохироо буюу нэг зорилгод хамтын хүчин чармайлтаар хүчээ нэгтгэн, үүргээ хуваарилан хүрэх эрмэлзлэл байсан эсэх нь нотлогдоогүй тул хамтран үйлдсэн гэж дүгнэх үндэслэлгүй гэж үзсэн. Энэ нь харилцан зодооны үед "хоёулаа буруутай" гэсэн ерөнхий дүгнэлт хийх боломжгүйг харуулна — хүн бүрийн үйлдлийг тусад нь нотлох ёстой.

Хөөн хэлэлцэх хугацаа

Тогтоол #1381 хэрэгт харилцан зодолдсоны улмаас нэг тал нь хүндэвтэр, нөгөө нь хөнгөн хохирол учруулсан. Шүүхүүд гэм буруутай үйлдлүүдийг нотолсон боловч гэмт хэрэг үйлдэгдсэнээс хойш хөөн хэлэлцэх хугацаа өнгөрсөн үндэслэлээр шүүгдэгч нарыг эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлсөн. Энэ нь хөнгөн, хүндэвтэр хохирлын хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа харьцангуй богино байдгийг харуулна.

Нотлох баримт хангалтгүй бол цагаатгана

Тогтоол #2949 хэрэгт шүүгдэгч хохирогчийн зүүн хацар руу алгадаж, өгзөг рүү нь өшиглөсөн нь нотлогдсон ч, шинжээчийн дүгнэлтэд дурдсан бусад гэмтлийг тэр учруулсан гэх үйл баримт хөдөлбөргүй нотлогдоогүй. Хохирогчийн эхнэрийн мэдүүлэгт хохирогч 5 хүнтэй зодолдсон талаар дурдсан нь өөр хүнээс гэмтэл авсан байх магадлалыг үүсгэсэн. Улсын дээд шүүх "гэм буруутай эсэхэд эргэлзээ гарвал шүүгдэгчид ашигтайгаар шийдвэрлэнэ" гэсэн зарчмыг баримтлан цагаатгасан.

Түгээмэл асуултууд

Харилцан зодолдсон бол хоёр тал хоёулаа гэм буруутай гэж үзэгдэх үү?

Заавал тийм байх албагүй. Шүүх зодоон эхлүүлсэн этгээд, халдлагыг зогсоох зорилгоор хамгаалсан этгээд, гэмтлийн хүнд байдлыг тус тусад нь тогтооно. Хэрэв нэг тал нь хууль бус халдлагыг зогсоох зорилгоор аргагүй хамгаалалт хийсэн бол тэр этгээдийг гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үзэхгүй, цагаатгаж болно.

Зодолдсоны улмаас хөнгөн, хүндэвтэр, хүнд хохирол гэж юу вэ?

Хөнгөн хохирол гэдэг нь эрүүл мэндийг богино хугацаанд сарниулсан, хөдөлмөрийн чадварыг бага зэрэг алдагдуулсан гэмтлийг хэлнэ. Хүндэвтэр хохирол нь удаан хугацаагаар эрүүл мэндийг сарниулж, хөдөлмөрийн чадварын гуравны нэгээс дээшгүйг алдагдуулсан гэмтэл. Хүнд хохирол нь амь насанд аюултай, хөдөлмөрийн чадварыг ихээхэн алдагдуулсан гэмтлийг хэлнэ. Хэмжээг шүүх-анагаахын шинжээч тогтоодог.

Аргагүй хамгаалалт гэж юу вэ, хэзээ хэрэгжих вэ?

Өөрийн эсвэл бусдын амь нас, эрүүл мэндийн эсрэг хууль бус, тулгарсан довтолгоог эсэргүүцэн хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалт гэнэ. Хамгаалалт нь довтолгооны шинж чанар, хэмжээнд тохирсон байх ёстой. Довтолгоо дууссаны дараа хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй.

Зодолдсоны улмаас эмчилгээний зардал, ёс суртахууны хохирлоо хэрхэн нэхэмжлэх вэ?

Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр иргэний нэхэмжлэл гаргаж болно. Нэхэмжлэлийг эрүүгийн хэргийн хамт шүүх хянан шийдвэрлэх ба улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө. Хохирогч эмчилгээ, асарч сувилах болон бусад зайлшгүй зардлаа нотлох баримтаар баталгаажуулна.

Харилцан зодолдсон хэрэг хэдэн жилийн дотор хөөн хэлэлцэх вэ?

Хөнгөн болон хүндэвтэр хохирол учруулсан гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа богино байдаг бөгөөд хэрэг үйлдэгдсэнээс хойш тодорхой хугацаа өнгөрвөл эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөгдөж болно. Энэ хугацаа хэргийн хүнд байдлаас хамаарч өөр өөр байх тул өмгөөлөгчтэй зөвлөлдөж тодруулах нь зүйтэй.

Дүгнэлт

Харилцан зодооны хариуцлагыг тогтоохдоо дараах гол дүгнэлтүүдийг санаарай:

  • "Харилцан зодолдсон" гэдэг нь хоёр тал хоёулаа ижил хариуцлага хүлээнэ гэсэн үг биш. Хүн бүрийн үйлдэл, гэм буруу, зорилгыг тусад нь тогтоодог.
  • Аргагүй хамгаалалт нь зодооны хариуцлагыг бүрэн үгүйсгэж болно. Хууль бус довтолгоог зогсоох зорилгоор, довтолгооны хэмжээнд тохирсон хамгаалалт хийсэн бол гэмт хэрэгт тооцохгүй.
  • Довтолгоо дууссаны дараа хийсэн үйлдэл аргагүй хамгаалалтад хамаарахгүй.
  • Гэмтлийн хүнд байдал нь зүйлчлэл болон ял шийтгэлийг тодорхойлно. Хөнгөн, хүндэвтэр, хүнд хохирол нь өөр өөр зүйлд хамаарна.
  • Эрүүгийн хариуцлагаас гадна иргэний хариуцлагаар хохирлоо нөхөн төлүүлэх боломжтой. Иргэний нэхэмжлэлийг эрүүгийн хэргийн хамт шийдвэрлэх ба улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө.
  • Нэн даруй цагдаад мэдэгдэж, эмнэлэгт хандаж, гэрчийн мэдүүлэг цуглуулах нь таны байр суурийг хамгаалах хамгийн чухал алхам юм.

Хэрэв та харилцан зодооны хэрэгт холбогдсон бол өмгөөлөгчтэй зөвлөлдөж, өөрийн үйлдэл аргагүй хамгаалалтад хамаарах эсэхийг тодруулахыг зөвлөж байна.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух