Эрүүгийн хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа зогсох, тасрах эсэхийг шалгах нь
Эрүүгийн хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа хэзээ зогсох, хэзээ шинээр тоологдох, яллагдагчаар татах өдөр хэрхэн нөлөөлөхийг хууль, шүүхийн практикт үндэслэн тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Эрүүгийн хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа нь гэмт хэрэг үйлдсэн өдрөөс эхлэн яллагдагчаар татах хүртэл тоологдох бөгөөд хуульд заасан тодорхой нөхцөл үүссэн тохиолдолд л хугацаа зогсох эсвэл шинээр тоологдоно. Энэ өгүүллээр аль нөхцөлд хугацаа зогсох, аль нөхцөлд тасрах (шинээр тоолох), мөн таны хэрэгт хугацаа дууссан эсэхийг хэрхэн шалгах талаар алхам алхмаар тайлбарлана.
Монгол Улс 2020 оны 01 дүгээр сарын 10-ны өдрийн Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиар хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолох журмыг өөрчилсөн тул хуучин болон шинэ зохицуулалт холилдсон маргаан их гардаг. Дараах хэсгүүдэд хүчин төгөлдөр үйлчилж буй зохицуулалт, түүнийг хэрэглэх дарааллыг тусгалаа.
Хууль зүйн үндэслэл
Хөөн хэлэлцэх үндсэн дүрэм
Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.10-д гэмт хэрэг үйлдсэнээс хойш хуульд заасан хугацаа өнгөрсөн нь тогтоогдвол яллагдагчаар татаж болохгүй гэж заасан. Мөн хөөн хэлэлцэх хугацааг гэмт хэрэг үйлдсэн өдрөөс эхлэн яллагдагчаар татах хүртэл тоолно. Энэ бол 2020 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр тогтоосон гол дүрэм бөгөөд үүнээс өмнө хүчин төгөлдөр байсан "анхан шатны шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болох хүртэл" гэсэн тооцооноос ялгаатай.
Хугацаа зогсох үндэслэл
Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.10-д зогсолтын хэд хэдэн үндэслэлийг тодорхой заасан:
- Халдашгүй байдлын баталгаа — хуулиар халдашгүй байдлыг баталгаажуулсан албан тушаалтны бүрэн эрхийг эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан түдгэлзүүлээгүй бол хөөн хэлэлцэх хугацааг зогсоож, бүрэн эрх дуусгавар болсны дараа тоолж эхэлнэ.
- Оргон зайлах — сэжигтэн мөрдөн шалгах ажиллагаанаас оргон зайлсан бол оргон зайлсан өдрөөс эхлэн зогсоож, баригдсан эсхүл хэргээ өөрөө илчилж ирсэн өдрөөс эхлэн яллагдагчаар татах хүртэлх хугацааг сэргээн тоолно.
- Хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг — хуулийн тодорхой заалтад заасан гэмт хэргийн хувьд хөөн хэлэлцэх хугацааг зогсоож, хохирогчийг арван найман насанд хүрсний дараа тоолж эхэлнэ.
Хугацаа тасрах буюу шинээр тоолох үндэслэл
Мөн адил зүйлд зааснаар гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд хөөн хэлэлцэх хугацаа өнгөрөөгүй байхад гэмт хэрэг санаатай дахин үйлдвэл хөөн хэлэлцэх хугацааг сүүлчийн гэмт хэргийг үйлдсэн үеэс гэмт хэрэг тус бүрд шинээр тоолно. Энэ нь өмнөх хугацааг бүхэлдээ хасч, дахин эхнээс тоолох гэсэн үг.
Хугацаа огт тоолохгүй тохиолдол
Бүх насаар хорих ял оногдуулахаар заасан гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний аюулгүй байдал, энх тайвны эсрэг гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолохгүй. Татвар төлөхөөс зайлсхийх гэмт хэргийн хувьд гэмт хэрэг үйлдсэн өдрөөс хойш таван жил гэсэн тусгай хугацаа тогтоосон.
Гэмт хэргийн ангилал ба хугацааны холбоо
Хөөн хэлэлцэх хугацааны урт нь гэмт хэргийн ангилалаас хамаарна. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 2.6-д зааснаар хорих ялын дээд хэмжээг таван жил, түүнээс доош хугацаагаар оногдуулахаар тогтоосон, эсхүл хорих ял оногдуулахаар заагаагүй гэмт хэргийг хөнгөн гэмт хэрэг гэнэ. Хорих ялын доод хэмжээг хоёр жил, түүнээс дээш хугацаагаар оногдуулахаар тогтоосон гэмт хэргийг хүнд гэмт хэрэг гэнэ. Ангиллыг зөв тодорхойлох нь хугацааг зөв тоолох эхний алхам юм.
Яллагдагч гэж хэн болох нь яагаад чухал вэ
Хугацаа "яллагдагчаар татах хүртэл" тоологддог тул яллагдагч болох мөчийг зөв тодорхойлох нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.1-д зааснаар эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татах тогтоолтой танилцсан сэжигтнийг яллагдагч гэнэ. Өөрөөр хэлбэл тогтоол үйлдэх бус, түүнийг танилцуулах ажиллагаа хийгдсэн эсэх нь чухал.
Тогтоолыг хэрхэн танилцуулахыг Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31.3-д нарийвчлан зохицуулсан: мөрдөгч тогтоолыг дуудан ирүүлсэн сэжигтэнд танилцуулж, хувийг гардуулан өгнө.
Хугацаа тоолох ерөнхий дүрэм
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.1-д хугацааг жилээр тоолоход дараа оны тухайн сарын тухайн өдөр дуусна гэж заасан. Хэрэв хугацааны төгсгөл ажлын бус өдөр тохиолдвол дараагийн ажлын эхний өдрөөр тоолно.
Хууль буцаан хэрэглэх асуудал
Хөөн хэлэлцэх хугацааны зохицуулалт өөрчлөгдөхөд аль хуулийг хэрэглэх вэ гэдэг нь тусдаа чухал асуудал. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.9-д зааснаар гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дээрдүүлсэн хуулийг буцаан хэрэглэнэ, харин дордуулсан хуулийг буцаан хэрэглэхгүй. Гэмт хэрэг үйлдэх үед дагаж мөрдөж байсан хуулиар хариуцлагыг тодорхойлно (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.8).
Практик алхамууд: хугацаа зогссон эсэхийг хэрхэн шалгах вэ
Доорх дарааллаар шалгавал таны хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа хэзээ дуусахыг тодорхойлох боломжтой.
1-р алхам: Гэмт хэрэг үйлдсэн өдрийг тогтоох
Эхлээд гэмт хэрэг хэзээ төгссөнийг тодорхойлно. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.8-д зааснаар гэмт хэргийн хор уршиг хэзээ илэрснээс үл хамааран гэмт үйлдэл, эс үйлдэхүй төгссөн үеийг гэмт хэрэг үйлдсэн хугацаагаар тооцно. Үргэлжилсэн гэмт үйлдэл, эс үйлдэхүй байсан бол үйлдэгдэж дууссан, эсхүл таслан зогсоогдсон үеийг гэмт хэрэг үйлдсэн хугацаанд хамааруулна.
2-р алхам: Гэмт хэргийн ангиллыг тодорхойлох
Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 2.6-ын дагуу тухайн зүйлд заасан хорих ялын доод, дээд хэмжээг хараад хөнгөн эсвэл хүнд гэмт хэрэгт хамаарахыг тогтооно. Энэ алхамд хугацааг гэмт хэргийн ангиллаар бус, хорих ялын дээд хэмжээгээр тодорхойлдог гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.
3-р алхам: Зогсолтын үндэслэл байгаа эсэхийг шалгах
Оргон зайлсан, халдашгүй байдлын баталгаа, хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг зэрэг зогсолтын аль нэг үндэслэл байсан эсэхийг шалгана. Байсан бол зогссон хугацааг нийт тооцоонд нэмж, хугацааг сунгана.
4-р алхам: Дахин гэмт хэрэг үйлдсэн эсэхийг шалгах
Хугацаа өнгөрөөгүй байхад санаатай гэмт хэрэг дахин үйлдсэн бол хугацаа тасарч, сүүлчийн гэмт хэргийн үеэс шинээр тоологдоно. Энэ тохиолдолд өмнөх хугацааг бүрэн хасна.
5-р алхам: Яллагдагчаар татсан өдрийг тогтоох
Тогтоол танилцуулсан, хувийг гардуулсан өдрийг тодорхойлно. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.1-ийн дагуу тогтоолтой танилцсан сэжигтэн яллагдагч болно.
6-р алхам: Дүгнэлт гаргах
Хэрэв яллагдагчаар татах хүртэлх бодит хугацаа хуульд заасан хэмжээнээс хэтэрсэн бол Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34.19-ийн дагуу хэргийг хэрэгсэхгүй болгох үндэслэл болно.
Шүүхийн практик
Хугацаа дууссаны дараа яллагдагчаар татсан нь хэрэгсэхгүй болгох үндэслэл болно
Тогтоол #3865-д шүүгдэгчийг хүний эрүүл мэндэд хүндэвтэр хохирол санаатай учруулсан гэмт хэрэгт буруутгасан боловч мөрдөн шалгах байгууллагын эс үйлдэхүйгээс шалтгаалж хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссаны дараа яллагдагчаар татсан байна. Хяналтын шатны шүүх мөрдөн шалгах байгууллагын үүргээ хангалттай биелүүлээгүй эс үйлдэхүйгээс шалтгаалсан гэж үзэж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон.
Оргон зайлаагүй бол хугацаа хэвийн тоологдоно
Тогтоол #3868-д яллагдагчаар татах тогтоолыг танилцуулах ажиллагаа хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссаны дараа хийгдсэн эсэх нь маргаан болсон. Шүүх тогтоолыг биечлэн танилцуулж, хувийг гардуулсан явдал нь танилцуулах ажиллагаа хийгдсэнд тооцогдоно гэж дүгнэсэн бөгөөд танилцуулах ажиллагааг боломжит хугацаанд (даруй) гүйцэтгэх үүрэг мөрдөн шалгагч, прокурорт хамаарна гэдгийг онцолсон.
Хугацаа тоолох журмыг буруу хэрэглэсэн нь
Тогтоол #3099-д 2020 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрөөс эхлэн хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолох журам өөрчлөгдсөн бөгөөд прокурор хугацааны дотор яллагдагчаар татсан байхад хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон нь буруу гэж дүгнэсэн. Хэргийг анхан шатны журмаар дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан.
Дахин яллагдагчаар татсан нь хугацааг зогсоох үндэслэл болно
Тогтоол #3304-д шүүгдэгчийг 2015 онд, мөн 2019 онд яллагдагчаар татсан нь хөөн хэлэлцэх хугацаа дуусахаас өмнө байсан тул хугацаа зогссон гэж үзсэн. Хоёр шатны шүүх хугацааг ерөнхий байдлаар дүгнэж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон нь буруу гэж хяналтын шатны шүүх дүгнэсэн.
Хуучин болон шинэ зохицуулалтын ялгаа
Тогтоол #946-д 2017 оны 05 дугаар сарын 18-ны өдрийн өөрчлөлтөөр "анхан шатны шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болох хүртэл тоолно" гэж заасан байсныг сануулсан. Давж заалдах шатны шүүх хүчингүй болсон "яллагдагчаар татах хүртэл тоолно" гэсэн заалтыг хэрэглэсэн нь хууль буруу тайлбарласанд тооцогдсон. Тиймээс тухайн гэмт хэрэг үйлдэгдсэн үед ямар заалт үйлчилж байсныг заавал шалгах хэрэгтэй.
Түгээмэл асуултууд
Хөөн хэлэлцэх хугацаа "зогсох" ба "шинээр тоолох" хоёрын ялгаа юу вэ?
Зогссон үед өмнө тоологдсон хугацаа хэвээр үлдэж, зогссон шалтгаан арилсны дараа үргэлжлэн тоологдоно. Харин санаатай дахин гэмт хэрэг үйлдсэн үед өмнөх хугацаа бүхэлдээ хасагдаж, гэмт хэрэг тус бүрд хугацаа шинээр тоологдож эхэлдэг.
Сэжигтэн мөрдөн шалгах ажиллагаанаас оргон зайлбал хугацаа хэрхэн тоологдох вэ?
Оргон зайлсан өдрөөс эхлэн хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохыг зогсоож, тухайн хүн баригдсан эсвэл хэргээ өөрөө илчилж ирсэн өдрөөс эхлэн яллагдагчаар татах хүртэлх хугацааг сэргээн тоолно. Өөрөөр хэлбэл оргон зайлсан хугацаа нь хөөн хэлэлцэх хугацаанд орохгүй.
Яллагдагчаар татах тогтоол танилцуулахаас өмнө хугацаа дууссан бол яах вэ?
Хөөн хэлэлцэх хугацааг гэмт хэрэг үйлдсэн өдрөөс эхлэн яллагдагчаар татах хүртэл тоолно. Тиймээс тогтоолыг танилцуулах ажиллагаа хугацаа дууссаны дараа хийгдсэн бол хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болдог.
Бүх насаар хорих ял оногдуулахаар заасан гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолох уу?
Үгүй. Бүх насаар хорих ял оногдуулахаар заасан гэмт хэрэг, мөн хүн төрөлхтний аюулгүй байдал, энх тайвны эсрэг гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацааг огт тоолохгүй.
Хуулиар халдашгүй байдлыг баталгаажуулсан албан тушаалтны хувьд хугацаа хэрхэн тоологдох вэ?
Эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан тухайн хүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлээгүй бол хөөн хэлэлцэх хугацааг зогсоож, бүрэн эрх дуусгавар болсны дараа тоолж эхэлнэ.
Дүгнэлт
Хөөн хэлэлцэх хугацааны асуудалд дараах гурван зүйлийг тогтоох нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой:
- Гэмт хэрэг хэзээ төгссөн — энэ өдрөөс хугацаа тоологдож эхэлнэ.
- Зогсолт, тасралтын үндэслэл байсан эсэх — оргон зайлалт, халдашгүй байдал, санаатай дахин гэмт хэрэг зэргийг шалгана.
- Яллагдагчаар татсан өдөр — тогтоолыг танилцуулж, хувийг гардуулсан өдөр.
Практик зөвлөмж: хэргийн материалтай танилцахдаа гэмт хэрэг үйлдэгдсэн үед ямар хуулийн заалт үйлчилж байсныг, түүнчлэн 2020 оны 01 дүгээр сарын 10-ны өмнө эсвэл дараа хэрэг үүссэнийг тусгайлан шалгаарай. Учир нь хөөн хэлэлцэх хугацаа тоолох журам энэ өдрөөр өөрчлөгдсөн. Хугацаа дууссан гэж үзвэл Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34.19-ийн дагуу хэргийг хэрэгсэхгүй болгох хүсэлтийг шүүхэд гаргах үндэслэлтэй.
Энэхүү өгүүлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд таны тодорхой хэргийн нөхцөл байдлаас хамааран хууль зүйн дүгнэлт өөр байж болно.