Оршил
Иргэд, аж ахуйн нэгжүүд зээл авахдаа өөрийн өмчлөлийн хөрөнгөөс гадна бусдын (аав ээж, найз нөхөд, хамаарал бүхий компани гэх мэт) өмчлөлийн үл хөдлөх хөрөнгийг барьцаалах тохиолдол түгээмэл байдаг. Хууль зүйн хэллэгээр үүнийг "гуравдагч этгээдийн хөрөнгөөр үүргийн гүйцэтгэлийг хангах" гэж нэрлэдэг. Энэхүү харилцаа нь өмчлөгч болон зээлдэгчийн хувьд өндөр эрсдэлтэй бөгөөд хуульд заасан тусгай шаардлагуудыг хангахгүй бол барьцааны гэрээ хүчин төгөлдөр бус болох аюултай.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын хууль тогтоомжоор бусдын хөрөнгийг барьцаалах харилцааг дараах байдлаар зохицуулдаг:
- Барьцаалуулагч хэн байж болох вэ? ҮЭХБтХ-ийн §4.3-т зааснаар барьцаалуулагч нь үүрэг гүйцэтгэгч өөрөө, эсхүл "гуравдагч этгээд" байж болно. Өөрөөр хэлбэл, таны зээлийн барьцаанд өөр хүн хөрөнгөө тавьж болно гэсэн үг.
- Өмчлөгчийн зөвшөөрөл: ҮЭХБтХ-ийн §9.2 болон ҮЭХБтХ-ийн §10.1-т зааснаар бусдын өмчлөлийн, ялангуяа дундын өмчлөлийн хөрөнгийг барьцаалуулахад өмчлөгч тус бүрийн зөвшөөрлийг бичгээр эсхүл тоон гарын үсгээр баталгаажуулж авах ёстой.
- Гэрээний хэлбэр ба бүртгэл: ИХ-ийн §156.1 болон ИХ-ийн §156.2-т зааснаар үл хөдлөх хөрөнгийн барьцааны гэрээг заавал бичгээр байгуулж, улсын бүртгэлд бүртгүүлнэ. Эдгээр шаардлагыг хангаагүй гэрээ хүчин төгөлдөр бус байна.
- Барьцаалан зээлдүүлэх газар (Ломбард): ИХ-ийн §286.2-т зааснаар барьцаалан зээлдүүлэх журмаар (ломбард) зээл олгоход зөвхөн хөдлөх хөрөнгө барьцаална. Үл хөдлөх хөрөнгийг ломбардаар барьцаалах боломжгүйг анхаарна уу.
Процессын зураглал
Бусдын өмчлөлийн хөрөнгийг барьцаанд тавих үйл явцыг дараах байдлаар харуулж болно:
Практик алхамууд
Хэрэв та бусдын хөрөнгийг барьцаалах гэж байгаа бол дараах алхамуудыг хийнэ:
1. Өмчлөгчийн албан ёсны зөвшөөрөл авах
Хөрөнгө хэдэн өмчлөгчтэйг гэрчилгээнээс нягтална. Хэрэв гэр бүлийн дундын өмч бол эхнэр/нөхрийн зөвшөөрөл заавал шаардлагатай. Зөвшөөрлийг нотариатаар гэрчлүүлсэн байх нь ирээдүйд үүсэх маргаанаас сэргийлнэ.
2. Хөрөнгийн үнэлгээ тогтоох
ХҮтХ-ийн §1.1-ийн дагуу тусгай зөвшөөрөл бүхий үнэлгээчний тайланг үндэслэн барьцааны зүйлийн үнийг талууд харилцан тохиролцоно. Энэ үнэ нь барьцааны гэрээний гол нөхцөл болдог.
3. Гэрээнд тусгах чухал заалтууд
Барьцааны гэрээнд дараах зүйлсийг заавал тусгана:
- Үндсэн үүргийн хэмжээ (зээлийн дүн)
- Үүрэг гүйцэтгэх хугацаа
- Барьцааны зүйлийн тодорхойлолт, байршил
- ҮЭХБтХ-ийн §13.1-т заасны дагуу тухайн хөрөнгө дээр өөр гуравдагч этгээдийн эрх (түрээс гэх мэт) байгаа эсэхийг мэдэгдэх.
4. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх
Гэрээг байгуулснаас хойш ажлын хоногт багтаан Улсын бүртгэлийн байгууллагад бүртгүүлнэ. Бүртгүүлээгүй бол барьцааны эрх үүсэхгүй.
Шүүхийн практик
Шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад барьцааны харилцаанд "түрүүлж бүртгүүлсэн эрх" болон "өмчлөгчийн зөвшөөрөл" хамгийн чухал байдаг.
- Барьцаалагчийн зөвшөөрөлгүйгээр өмчлөх эрх шилжихгүй: Тогтоол #944-т шүүх дүгнэхдээ, үл хөдлөх хөрөнгө нэгэнт банкны барьцаанд байгаа тохиолдолд барьцаалагчийн (банкны) зөвшөөрөлгүйгээр өмчлөх эрхийг бусдад шилжүүлэн бүртгэх боломжгүй гэж үзсэн.
- Түрүүлж бүртгүүлсэн эрх хүчинтэй: Тогтоол #903-т зааснаар, иргэн орон сууц худалдан авах гэрээ байгуулсан ч тухайн хөрөнгийг өмнө нь банкны барьцаанд тавьсан байсан бол банкны барьцааны эрх тэргүүн ээлжинд хамгаалагддаг байна.
- Газрын барьцаа: Тогтоол #829-т ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл болон газар эзэмших эрх давхардсан тохиолдолд түрүүлж үүссэн эрхийг хамгаалахаар шийдвэрлэсэн байдаг.
Дүгнэлт
Бусдын өмчлөлийн үл хөдлөх хөрөнгийг барьцаалахдаа дараах гурван алтан дүрмийг баримтлаарай:
- Зөвшөөрөл: Бүх өмчлөгчөөс бичгээр зөвшөөрөл авч, нотариатаар баталгаажуулах.
- Бүртгэл: Барьцааны гэрээг заавал Улсын бүртгэлд бүртгүүлж, "Эрхийн хязгаарлалт" хэсэгт тэмдэглэгээ хийлгэх.
- Шалгалт: Тухайн хөрөнгө өмнө нь өөр газар барьцаалагдсан эсэхийг лавлагаагаар заавал шалгах.
Хэрэв эдгээр шаардлагыг зөрчвөл зээлдэгч үүргээ биелүүлээгүй тохиолдолд барьцаа хөрөнгөөр үүргээ хангуулах боломжгүй болох, эсхүл өмчлөгч хөрөнгөө алдах эрсдэлтэй.