Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) байгуулах, үйл ажиллагаа явуулах эрх зүйн гарын авлага

Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) нь Санхүүгийн зохицуулах хороо (СЗХ)-ноос олгосон тусгай зөвшөөрлийн үндсэн дээр зээл, факторинг, төлбөрийн баталгаа, итгэлцлийн үйлчилгээ зэрэг санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх хуулийн этгээд бөгөөд иргэдээс хадгаламж авахыг хатуу хориглодог. Байгуулагдахын тулд дүрмийн сангийн доод хэмжээг хангаж, удирдлагын мэргэжлийн шалгуур, бизнес төлөвлөгөө, техник хангамжийн шаардлагыг бүрэн хангасан байх ёстой.

Оршил

Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлд Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) нь банкны салбараас гадуурх санхүүгийн зуучлалын үйлчилгээг иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд хүргэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Эдгээр байгууллагын үйл ажиллагаа нь Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжоор нарийн зохицуулагддаг. ББСБ нь арилжааны банкнаас ялгаатай нь иргэдээс хадгаламж авах эрхгүй ББСБтХ-ийн §12.1.3 боловч зээл олгох, валют арилжаа хийх, итгэлцлийн үйлчилгээ үзүүлэх зэрэг олон төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг.

Энэхүү нийтлэлээр ББСБ-ын эрх зүйн үндэс, тавигдах шаардлага, үйл ажиллагааны чиглэл, хяналтын тогтолцоо болон зөрчил гаргасан тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлагын талаарх цогц мэдээллийг хүргэж байна.

Хууль зүйн үндэслэл

ББСБ-ын үйл ажиллагааг зохицуулдаг үндсэн хууль тогтоомжуудад дараах хуулиуд хамаарна:

1. ББСБтХ-ийн §1.1 - ББСБ-ын үйл ажиллагааны эрх зүйн үндэс, зөвшөөрөл олгох, хяналт тавих харилцааг зохицуулна.
2. СЗХЭЗБтХ-ийн §4.1 - СЗХ нь ББСБ-д хяналт тавьж, зохицуулалтаар хангах чиг үүрэгтэй.
3. Иргэний Хууль §286.1 - Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааны гэрээний ерөнхий үндэслэл.
4. Компанийн тухай хууль §1.1 - ББСБ-ыг хуулийн этгээдийн хувьд үүсгэн байгуулах үндэслэл.
5. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 3 – Хуулийн үйлчлэх хүрээ: энэ хуулийн 7.1-д заасан үйл ажиллагааг СЗХ-ноос зөвшөөрөл авсан этгээд эрхлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулна. Банк, даатгал, үнэт цаасны компани, хадгаламж зээлийн хоршоо зэрэг тусгай зохицуулалттай этгээдүүдийн үйл ажиллагаа энэ хуулиар зохицуулагдахгүй.

ББСБ-ын эрхлэх үйл ажиллагаа

ББСБ нь СЗХ-ноос олгосон тусгай зөвшөөрлийн үндсэн дээр дараах үйл ажиллагааг эрхэлж болно ББСБтХ-ийн §7.1. Хуульд заасан бүрэн жагсаалтыг Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 7-д нарийвчлан тодорхойлсон:

• Зээл олгох: Өөрийн хөрөнгө болон бусад эх үүсвэрээс зээл олгох.
• Факторингийн үйлчилгээ: Шаардах эрхийг бүхэлд нь худалдах буюу шилжүүлэх үйлчилгээ.
• Төлбөрийн баталгаа гаргах: Гуравдагч этгээдийн өмнө үүрэг хүлээх баталгаа.
• Төлбөр тооцооны хэрэгсэл гаргах: Төлбөрийн карт зэрэг хэрэгсэл.
• Цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ.
• Гадаад валютын арилжаа: Валют худалдах, худалдан авах, валютын зээл олгох, баталгаа гаргах.
• Итгэлцлийн үйлчилгээ: Харилцагчийн активыг гэрээний үндсэн дээр удирдах, захиран зарцуулах.
• Богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх: Нэг жил хүртэл хугацаатай үнэт цаас, санхүүгийн хэрэгсэлд хөрвүүлэх.
• Үл хөдлөх эд хөрөнгө барьцаалахтай холбоотой санхүүгийн зуучлалын үйл ажиллагаа.

Хориглох зүйлс

ББСБ-ын үйл ажиллагаанд хамгийн чухал хязгаарлалт бол иргэдээс хадгаламж авахыг хатуу хориглодог явдал юм ББСБтХ-ийн §12.1.3. Мөн зөвшөөрөлд зааснаас өөр үйл ажиллагаа эрхлэх, хуурамч зар сурталчилгаа хийх, тайлан тэнцэлд тусгаагүй эх үүсвэрийг ашиглах зэргийг хориглоно Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 12.

Үйл ажиллагааны хязгаарлалт, шалгуур үзүүлэлтүүд

ББСБ нь үйл ажиллагааны явцад дараах санхүүгийн харьцаа, шалгууруудыг чанд мөрдөх ёстой Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 13:

• Нэг зээлдэгч болон түүнтэй холбогдох этгээдэд олгох зээл, баталгааны нийлбэр дүн нь өөрийн хөрөнгийн 30 хувиас хэтэрч болохгүй.
• Нийт төлбөрийн баталгааны дүн нь өөрийн хөрөнгийн 70 хувиас ихгүй.
• Хувьцаа эзэмшигч, удирдлагад олгох зээл, баталгааны нийлбэр дүн нь өөрийн хөрөнгийн 25 хувиас, нэг этгээдэд олгох нь 10 хувиас тус тус хэтэрч болохгүй. Түүнчлэн зургаан сараас дээш хугацаагаар хэтэрсэн зээлтэй удирдлагын ажилтан нь тухайн ББСБ-ын удирдах үйл ажиллагаанд оролцохыг хориглоно.
• Санхүүгийн зохицуулах хорооноос тогтоосон нөөцийн сан, төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадвар, өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээ, зээлийн эрсдэлийн сан зэрэг бусад зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлтийг биелүүлэх.

ББСБ-ын нэр, тэмдэглэгээнд тавигдах шаардлага

ББСБ-ын нэр нь түүний оноосон нэр болон "Банк бус санхүүгийн байгууллага" гэсэн дэлгэрэнгүй тэмдэглэгээ, эсхүл "ББСБ" гэсэн товчилсон тэмдэглэгээнээс бүрдэх ёстой. Зөвшөөрөлгүй аливаа этгээд эдгээр тэмдэглэгээг ашиглахыг хориглоно Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 11.

ББСБ-ыг үүсгэн байгуулах, зөвшөөрөл авах

ББСБ-ыг зөвхөн Компанийн тухай хуулийн дагуу хуулийн этгээд хэлбэрээр байгуулна ББСБтХ-ийн §5.1. Гадаад улсын хуулийн этгээд ч мөн зөвшөөрөл авч үйл ажиллагаа эрхлэх боломжтой. Харин улсын төсвөөс санхүүждэг хуулийн этгээд, шашны болон улс төрийн байгууллага, ТББ, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэхийг хориглоно Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 6.

Зөвшөөрөл авах процесс

Бүрдүүлэх баримт бичиг

Зөвшөөрөл хүсэгч нь дараах баримт бичгийг Санхүүгийн зохицуулах хороонд ирүүлнэ Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 8:

• Байгууллагын дүрэм, үүсгэн байгуулах баримт бичиг.
• Бизнес төлөвлөгөө.
• Дүрмийн сангийн доод хэмжээг хангасан эсэхийг нотлох баримт.
• Аудитын байгууллагаар баталгаажуулсан санхүүгийн тайлан.
• Боловсон хүчин, техник, тоног төхөөрөмж, ажлын байрны мэдээлэл.
• Хувьцаа эзэмшигчдийн бүртгэл, эзэмшиж буй хувьцааны тоо.
• Нийт хувьцааны 10-аас доошгүй хувийг дангаар эзэмшигчдийн орлогын мэдүүлэг, хөрөнгийн гарал үүслийн мэдээлэл, түүнчлэн хуулийн этгээд бол дүрэм, хувьцаа эзэмшигчдийн бүртгэл, санхүүгийн тайлан, аудитын дүгнэлт.

Тавигдах шаардлага:

СЗХ нь зөвшөөрлийг хугацаагүйгээр олгодог бөгөөд дараах шаардлагыг хангасан байх ёстой Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 9:

1. Дүрмийн сан: СЗХ-ноос тогтоосон доод хэмжээнд хүрсэн байх ББСБтХ-ийн §9.1.1.
2. Удирдлага: Гүйцэтгэх удирдлага нь банк, санхүүгийн мэргэжилтэй, салбарт ажилласан туршлагатай байх. Мөн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, гишүүн, гүйцэтгэх захирал нь ял шийтгэлгүй, ёс зүйн хувьд өө сэвгүй байхыг шаарддаг Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 13.
3. Бизнес төлөвлөгөө: Стратеги, эрсдэлийн удирдлагыг тусгасан оновчтой төлөвлөгөө.
4. Техник хангамж: Аюулгүй ажиллагаа, программ хангамжийн бэлэн байдал.

Өөрийн хөрөнгө ба дүрмийн сан

ББСБ-ын санхүүгийн тогтвортой байдлын үндэс нь өөрийн хөрөнгө юм. Дүрмийн сан нь хувьцаа эзэмшигчдийн оруулсан мөнгөн хөрөнгөөс бүрдэх бөгөөд түүний хэмжээг эдийн засгийн байдал, мөнгөний ханш, төлбөрийн чадвараас хамааран СЗХ тогтоодог Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 14. Өөрийн хөрөнгийг ашиг, алдагдлаар буюу зээлийн эрсдэлийн сангийн зохицуулгаар нэмэгдүүлж, хорогдуулж болно. Дүрмийн сангийн хэмжээ, бүтэц, хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулах бүрд СЗХ-ноос зөвшөөрөл авах шаардлагатай.

Хяналт шалгалт, тайлагналт ба аудит

СЗХ нь ББСБ-ын үйл ажиллагаанд тогтмол хяналт тавьдаг. Хэрэв хууль тогтоомж зөрчсөн бол дараах арга хэмжээг авна ББСБтХ-ийн §19.2:

• Сануулах, үүрэг даалгавар өгөх;
• Тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх;
• Гүйцэтгэх захирлыг өөрчлөх санал гаргах;
• Тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгох.

Мөн ББСБ нь жил бүр аудитын байгууллагаар санхүүгийн тайлангаа баталгаажуулж, СЗХ-нд хүргүүлэх үүрэгтэй. Түүнчлэн аудитын байгууллага нь ББСБ төлбөрийн чадваргүй болох эрсдэлтэй, эсвэл удирдлагын шударга бус үйл ажиллагаа илэрсэн тохиолдолд СЗХ-нд нэн даруй мэдэгдэх ёстой Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 17.

Татан буулгах, өөрчлөн байгуулах

ББСБ-ыг зөвхөн СЗХ-ны зөвшөөрлийг үндэслэн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр өөрчлөн байгуулж, татан буулгаж болно. Өөрчлөн байгуулах, татан буулгахдаа хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэр, үйл ажиллагааг дуусгавар болгох арга хэмжээний төлөвлөгөө, үр дүнгийн тооцоо, аудитаар баталгаажуулсан санхүүгийн тайлан зэрэг баримт бичгийг СЗХ-нд гаргаж өгөх ба шийдвэр нь харилцагчийн эрх ашигт сөргөөр нөлөөлөхөөр бол зөвшөөрөл олгохоос татгалзаж болно Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 18.

Зөрчил ба хариуцлага

Хууль тогтоомжийг зөрчсөн албан тушаалтан, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль эсвэл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай, 20. Тодруулбал:

• Зөвшөөрөлгүйгээр ББСБ-ын үйл ажиллагаа эрхэлсэн, эсвэл салбар нэгжээ зөвшөөрөлгүй нээсэн бол хууль бусаар олсон орлогыг хурааж, хүнийг 4000 нэгж, хуулийн этгээдийг 40000 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгоно Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.5.
• Хуульд заасан шаардлагыг хангаагүй, хуурамч сурталчилгаа тараасан, СЗХ-ны шийдвэрийг биелүүлээгүй, зөвшөөрөлд зааснаас өөр үйл ажиллагаа эрхэлсэн зэрэг зөрчилд торгуулийн хэмжээ нь тухайн зөрчлийн төрлөөс хамаарч өөр өөр байна (1000-40000 нэгж хүртэл).

Практик алхамууд (Иргэдэд зориулсан зөвлөмж)

Хэрэв та ББСБ-аас зээл авах эсвэл үйлчилгээ авах гэж байгаа бол дараах зүйлсийг анхаараарай:

1. Зөвшөөрлийг шалгах: Тухайн байгууллага СЗХ-ны албан ёсны бүртгэлд байгаа эсэхийг СЗХ-ны вэб сайт-аас шалгах.
2. Гэрээтэй танилцах: Зээлийн хүү, нэмэгдүүлсэн хүү, шимтгэл болон хугацаа хэтрүүлснээс үүсэх хариуцлагыг сайтар унших.
3. Нууцлал: ББСБ нь таны мэдээллийг хуульд зааснаас бусад тохиолдолд задлахгүй байх үүрэгтэй ББСБтХ-ийн §12.3.
4. Маргаан шийдвэрлэх: Хэрэв эрх ашиг тань зөрчигдсөн бол СЗХ-нд гомдол гаргах эсвэл шүүхэд хандах эрхтэй МЗҮАЗтХ-ийн §26.1.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

А: ББСБ-ууд хадгаламж авч болох уу? Б: Үгүй. ББСБ-ууд иргэн, хуулийн этгээдээс ямар ч төрлийн хадгаламж авах, хадгаламжийн данс нээх эрхгүй бөгөөд үүнийг хуулиар хатуу хориглодог. Хэрэв ББСБ хадгаламж авч байвал энэ нь хууль бус үйлдэл юм.

А: ББСБ-ын тусгай зөвшөөрөл хүчинтэй эсэхийг хэрхэн шалгах вэ? Б: Санхүүгийн зохицуулах хорооны албан ёсны цахим хуудсаар (www.frc.mn) ББСБ-ын бүртгэл, зөвшөөрлийн мэдээллийг нээлттэй шалгах боломжтой. Зөвшөөрөл нь хугацаагүй байдаг.

А: ББСБ-аас зээл авахад хүүгийн дээд хязгаар байдаг уу? Б: ББСБ-ын зээлийн хүүгийн дээд хязгаарыг Санхүүгийн зохицуулах хорооноос тогтоож болох боловч үндсэн хуульд зааснаар талууд харилцан тохиролцсоны дагуу гэрээнд заасан хүүг мөрдөнө. Гэхдээ хэт өндөр хүүтэй, иргэний эрх ашгийг илтэд хохироосон нөхцөлүүдийг шүүх хүчингүйд тооцож болно.

А: ББСБ-ын удирдлага ямар шаардлага хангасан байх ёстой вэ? Б: Гүйцэтгэх удирдлага нь банк, санхүүгийн мэргэжилтэй, салбарт ажилласан туршлагатай байх ёстой. Мөн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, гишүүн, гүйцэтгэх захирал нь ял шийтгэлгүй, ёс зүйн болон бизнесийн нэр хүнд нь банк бус санхүүгийн байгууллагыг удирдахад харшлахгүй байх шаардлагатай.

А: Хэрэв ББСБ гэрээгээ зөрчвөл хаана гомдол гаргах вэ? Б: Эхлээд тухайн ББСБ-д албан ёсоор гомдол гаргаж, шийдвэрлүүлэх оролдлого хийх хэрэгтэй. Шийдвэрлэгдэхгүй бол Санхүүгийн зохицуулах хороонд гомдол гаргах, эсвэл шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй.

Дүгнэлт / Гол санаа

ББСБ-ын салбар нь Санхүүгийн зохицуулах хорооны нарийн зохицуулалт, тасралтгүй хяналтын дор үйл ажиллагаа явуулдаг, өндөр хариуцлагатай санхүүгийн зуучлагч юм. Иргэд, аж ахуйн нэгжүүд санхүүгийн үйлчилгээ авахдаа дараах гурван зүйлийг нэн тэргүүнд анхаарах нь эрсдэлээс хамгаалах гол үндэс болно:

1. Тухайн байгууллагын тусгай зөвшөөрлийг заавал шалгах.
2. Гэрээний нөхцөл, хүү, шимтгэлийн бүтцийг бүрэн ойлгох.
3. ББСБ нь хадгаламж авах эрхгүй гэдгийг санаж, "өндөр хүүтэй хадгаламж" зэрэг төөрөгдүүлсэн зар сурталчилгаанаас сэрэмжлэх.

Хууль эрх зүйн хувьд ББСБ байгуулагдах, үйл ажиллагаа явуулах бүхий л үе шат нь дүрмийн сангийн гарал үүсэл, хувьцаа эзэмшигчдийн ил тод байдал, удирдлагын мэргэжлийн шаардлага зэрэг олон түвшний шалгуураар хангагддаг тул зах зээл дэх найдвартай түнш сонгох гол шалгуур нь эдгээрийн нээлттэй байдал юм.