Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл авах: Бүрдүүлэх материал ба шийдвэрлэх журам
Ашигт малтмалын хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл авахад тавигдах шаардлага, бүрдүүлэх баримт бичиг болон хүсэлт шийдвэрлэх хуулийн нарийвчилсан журам.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Монгол Улсад ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг зарлагдсан талбайд сонгон шалгаруулалтын журмаар, харин ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг нөөцөө батлуулсан хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид онцгой эрхийн үндсэн дээр өргөдлөөр олгодог.
Ашигт малтмал эрэх, хайх, ашиглах үйл ажиллагаа нь улсын эдийн засаг, байгаль орчин, орон нутгийн эрх ашигтай шууд холбогддог тул тусгай зөвшөөрөл олгох явц нарийн чанд шалгуур, дарааллаар явагддаг. Энэхүү нийтлэлээр хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл авахад тавигдах шаардлага, бүрдүүлэх баримт бичиг, өргөдлийг төрийн захиргааны байгууллагаас хянан шийдвэрлэх хуулийн зохицуулалтыг практик жишээний хамт дэлгэрэнгүй авч үзнэ.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Тусгай зөвшөөрөл хүсэгчид тавигдах ерөнхий шаардлага
Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д зааснаар хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг зөвхөн Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байгаа, Монгол Улсад татвар төлөгч хуулийн этгээдэд олгоно. Хуулийн этгээд гэдэгт Иргэний хуульд заасан компани, нөхөрлөлийг ойлгоно (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4). Мөн нэг тусгай зөвшөөрлийг зөвхөн нэг хуулийн этгээдийн нэр дээр олгох бөгөөд тухайн хуулийн этгээд нь тусгай зөвшөөрөл хүчин төгөлдөр байх бүх хугацаанд татвар төлөгч хуулийн этгээдийн шаардлагыг хангаж ажиллах үүрэгтэй.
Геологи, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага нь тусгай зөвшөөрөл олгох, бүртгэх, цуцлах, сонгон шалгаруулалт зохион байгуулах чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11).
2. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох зохицуулалт
Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг олгохдоо дараах хуулийн шаардлагыг баримтална:
- Талбайд тавигдах шаардлага: Сонгон шалгаруулалтын талбай нь дөрвөн өнцөгт хэлбэртэй, уртраг, өргөргийн дагуух шулуун шугамаар хүрээлэгдсэн, тусгай хэрэгцээ, нөөцөд авсан, хориглосон болон хүчин төгөлдөр бусад зөвшөөрөлтэй давхцаагүй байна (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 17). Талбайн хэмжээ 25 гектараас багагүй, 150 мянган гектараас ихгүй байна.
- Бүрдүүлэх материал: Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18-д зааснаар хүсэлт гаргагч нь хуулийн этгээдийн гэрчилгээний хуулбар, татвар төлөгчийн тодорхойлолт, үйлчилгээний хөлс болон сонгон шалгаруулалтын талбайд ногдох босго үнэ төлсөн баримт, мэргэжлийн боловсон хүчин, техник хэрэгслийн мэдээлэл, хайгуулын төсөл, төсөв бүхий техникийн санал болон битүүмжилсэн үнийн саналыг цахим хэлбэрээр хүргүүлнэ.
- Шийдвэрлэх хугацаа ба олгох: Үнийн болон техникийн саналыг үнэлсний дараа төрийн захиргааны байгууллагын дарга ажлын 2 өдөрт багтаан шийдвэр гаргана (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20). Шалгарсан оролцогч үнийн санал, босго үнийн зөрүүг ажлын 10 өдөрт, эхний жилийн төлбөрийг мөн ажлын 10 өдөрт багтаан төлснөөр тусгай зөвшөөрлийг 3 жилийн хугацаагаар олгоно. Хугацааг 3 жилийн хугацаагаар 3 удаа сунгуулах эрхтэй (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22).
3. Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгох зохицуулалт
- Онцгой эрх: Хайгуулын тусгай зөвшөөрөлтэй талбайд зөвхөн уг тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл хүсч өргөдөл гаргах онцгой эрх эдэлнэ (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24). Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн талбайд сонгон шалгаруулалтаар олгоно.
- Уурхайн талбайд тавигдах шаардлага: Тал бүр тийш 500 метрээс багагүй урттай (давс, түгээмэл тархацтай ашигт малтмалд 100 метрээс багагүй), булангийн цэгийг солбицлоор тодорхойлсон тэгш олон өнцөгт байна (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24).
- Бүрдүүлэх баримт бичиг: Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25-д заасны дагуу өргөдөлд дараах баримтыг хавсаргана:
- Хуулийн этгээдийн тодорхойлолт, эрх бүхий албан тушаалтны мэдээлэл;
- Монгол Улсын татвар төлөгч хуулийн этгээд болохыг нотлох баримт;
- Баталсан загварын талбайн зураг (байрших аймаг, сум, дүүргийн нэр бүхий);
- Үйлчилгээний хөлс төлсөн баримт;
- Хайгуулын үр дүнгийн тайланг хэлэлцэн хүлээж авсан Эрдэс баялгийн зөвлөлийн тэмдэглэл, эрх бүхий шийдвэр;
- Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөний биелэлтийн баримт;
- Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ.
- Шийдвэрлэх хугацаа: Төрийн захиргааны байгууллага өргөдлийг бүртгэснээс хойш ажлын 20 өдөрт багтаан шалгаж, шийдвэр гаргана (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26). Зөвшөөрөл олгох шийдвэр гарсны дараа өргөдөл гаргагч тусгай зөвшөөрлийн эхний жилийн төлбөрийг ажлын 10 өдөрт багтаан төлөх бөгөөд төлбөр хийгдсэнээс хойш ажлын 3 өдөрт багтаан ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг 30 жилийн хугацаагаар олгоно. Хугацааг цаашид 20, 20 жилээр сунгуулах боломжтой (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28).
Практик алхамууд
Хуулийн этгээд тусгай зөвшөөрөл авахдаа дараах дарааллыг баримтална:
1. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл авах алхам (Сонгон шалгаруулалт)
- Зарласан талбайг судлах: Төрийн захиргааны байгууллагаас зарласан сонгон шалгаруулалтын урилга, талбайн солбицолтой танилцах (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 17).
- Баримт бичиг боловсруулах: Мэргэжлийн боловсон хүчин, техник хэрэгслийн хангамж, хайгуулын ажлын төсөл, төсөв, байгаль орчныг хамгаалах зардлыг багтаасан техникийн санал бэлтгэх.
- Үнийн санал битүүмжлэх: Батлагдсан маягтын дагуу үнийн санал бэлтгэж битүүмжлэх.
- Төлбөр төлөх: Үйлчилгээний хөлс болон талбайн босго үнийг заагдсан дансанд тушаах.
- Хүсэлт илгээх: Сонгон шалгаруулалтын хугацаа дуусахаас өмнө бүх баримтыг цахим системээр илгээж бүртгүүлэх (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18).
- Зөрүү төлбөр ба эхний жилийн хураамж төлөх: Шалгарсан тохиолдолд мэдэгдэлд заасан хугацаанд босго үнийн зөрүү болон эхний жилийн төлбөрийг төлж гэрчилгээгээ авах (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34).
2. Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл авах алхам (Онцгой эрхээр)
- Нөөцөө батлуулах: Хайгуулын ажлын үр дүнгийн тайланг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлж батлуулсан байх (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25).
- Байгаль орчны шаардлага хангах: Хайгуулын ажлын үеийн менежментийн төлөвлөгөөний үүргийг биелүүлж, байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгэх.
- Талбайн зураг бэлтгэх: Уурхайн талбайн булангийн цэгийг стандартын дагуу тодорхойлж, батлагдсан маягтаар зураглах (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24).
- Өргөдөл гаргах: Баримт бичгийг төрийн захиргааны байгууллагад гаргаж бүртгүүлэх.
- Төлбөр төлөх: Зөвшөөрөл олгох боломжтой тухай мэдэгдлийг авснаас хойш ажлын 10 өдөрт багтаан эхний жилийн төлбөрийг төлөх (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34).
- Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх: Тусгай зөвшөөрөл авсан этгээд газар ашиглах эрхээ Эд хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэлд заавал бүртгүүлнэ (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27).
Шүүхийн практик
Тусгай зөвшөөрөл олгох, сунгах, цуцлахтай холбоотой маргааныг шүүх хэрхэн шийдвэрлэснийг дараах жишээнүүдээс харж болно.
1. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн онцгой эрх ба захиргааны үүрэг
Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуульд заасан шаардлага хангасан өргөдөл гаргасан тохиолдолд захиргааны байгууллага түүнийг шийдвэрлэх үүрэгтэй байдаг. Улсын дээд шүүхийн 2018 оны Тогтоол #1234-өөр хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн хугацааг шүүхийн шийдвэрээр сэргээн тооцох ёстой байтал "хугацаа дууссан" гэх үндэслэлээр ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл хүссэн өргөдлийг хүлээн авахаас татгалзсан захиргааны байгууллагын эс үйлдэхүйг хууль бус гэж тогтоож, өргөдлийг хүлээн авч шийдвэрлэхийг даалгасан байна. Энэ нь Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24-д заасан хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн онцгой эрхийг баталгаажуулсан хэрэг юм.
2. Байгаль орчны үнэлгээний шаардлага
Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгох үед байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ хийлгээгүй тул шийдвэрийг илт хууль бус гэж маргасан хэрэгт Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #1164-өөр: "Тусгай зөвшөөрөл олгох үед байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх нь заавал шаардлага биш, хуульд заасан ерөнхий үнэлгээ хангалттай байж болно. Тусгай зөвшөөрөл олгогдсоноор олборлолт шууд явагдахгүй тул уурхайг хүлээн авах хүртэлх шатанд нарийвчилсан үнэлгээ, төлөвлөгөөг шаардана" хэмээн тайлбарлаж, зөвшөөрлийг хүчинтэйд тооцсон байдаг.
3. Төлбөр төлөх хугацаа ба хаягийн бүртгэл
Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь тусгай зөвшөөрлийн жилийн төлбөрийг хуульд заасан хугацаанд төлөөгүй, албан ёсны хаягаа өөрчилснөө мэдэгдээгүй тохиолдолд үүсэх хариуцлагыг өөрөө хариуцна. Тухайлбал, Тогтоол #1811 болон Тогтоол #828-д шүүхээс: "Төлбөрөө хугацаанд нь төлөх нь тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн хуулиар хүлээсэн үүрэг бөгөөд захиргааны байгууллага мэдэгдлийг бүртгэлтэй хаягаар нь хүргүүлсэн бол үүргээ биелүүлсэнд тооцно, хаягийн өөрчлөлтөө мэдэгдээгүй эзэмшигчийн буруугаас болж төлбөр төлөгдөөгүй нь тусгай зөвшөөрлийг цуцлах үндэслэл болно" гэж шийдвэрлэжээ (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56).
Түгээмэл асуултууд
Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг шууд өргөдөл гаргаад авах боломжтой юу?
Үгүй. Ашигт малтмалын тухай хуулийн шинэчилсэн зохицуулалтаар хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг зөвхөн төрийн захиргааны байгууллагаас зарласан сонгон шалгаруулалтын үндсэн дээр олгодог болсон.
Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл авахад байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ заавал хийлгэсэн байх шаардлагатай юу?
Хуулийн дагуу тусгай зөвшөөрөл хүсэх шатанд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг хавсаргах бөгөөд шүүхийн практикт тусгай зөвшөөрөл авах шатанд ерөнхий үнэлгээ хангалттай байж болно гэж дүгнэсэн байдаг. Харин олборлолтын бодит үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө нарийвчилсан үнэлгээ, төлөвлөгөөг заавал батлуулах ёстой.
Тусгай зөвшөөрлийн эхний жилийн төлбөрийг ямар хугацаанд төлөх ёстой вэ?
Төрийн захиргааны байгууллагаас тусгай зөвшөөрөл олгох боломжтой тухай мэдэгдлийг хүлээн авснаас хойш ажлын 10 өдрийн дотор төлөх үүрэгтэй.
Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч ашиглалтын зөвшөөрлийг өөр этгээдтэй өрсөлдөхгүйгээр авах уу?
Тийм. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь хуульд заасан нөхцөл, шаардлагыг хангаж, нөөцөө батлуулсан бол тухайн талбайдаа ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг онцгой эрхийнхээ дагуу авах эрхтэй.
Дүгнэлт
Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл авах нь нарийн дүрэм журам, мэргэжлийн шаардлага дагасан цогц үйл явц юм. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл авахын тулд зарлагдсан сонгон шалгаруулалтад өрсөлдөх шаардлагатай бол ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг хайгуул хийж, нөөцөө баталгаажуулсан этгээд онцгой эрхийнхээ дагуу авдаг.
Тусгай зөвшөөрөл хүсэгч хуулийн этгээдүүд хуульд заасан техникийн болон санхүүгийн шаардлагыг бүрэн хангах, талбайн солбицол давхцалгүй байх, татвар, төлбөрийн үүргээ хугацаанд нь биелүүлэхэд онцгой анхаарах шаардлагатайг хууль болон шүүхийн практик тодорхой харуулж байна.