Хууль зүйн нийтлэл
Эрүүгийн эрх зүй8 минут

Зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалсан үйлдэл аргагүй хамгаалалтад тооцогдох уу?

Зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалсан үйлдэл аргагүй хамгаалалтад тооцогдох эсэх, Эрүүгийн хуулийн 4.1 дэх зүйлийн нөхцөл, шүүхийн практик, иргэдийн авах алхмуудыг энгийнээр тайлбарлав.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух

Зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалж хийсэн үйлдэл нь зөвхөн тодорхой нөхцөл хангагдсан үед л аргагүй хамгаалалтад тооцогдож, гэмт хэрэгт хамаарахгүй болдог. Тодруулбал, бусдын хууль бус довтолгоо бодитой байсан, өөр аргаар аюулыг арилгах боломжгүй байсан, учруулсан хохирол нь аюулын хэр хэмжээнээс хэтрээгүй байх ёстой. Эдгээрийн аль нэг нь хангагдаагүй бол хамгаалалт гэдэг нэрээр хийсэн үйлдэл ч эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөхгүй.

Доор бид зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалсан үйлдэл хэзээ аргагүй хамгаалалтад тооцогдох, хэзээ тооцогдохгүй болохыг хуулийн заалт, шүүхийн бодит практикт тулгуурлан тайлбарлав.

Хууль зүйн үндэслэл

Аргагүй хамгаалалт гэж юу вэ

Эрүүгийн хуульд аргагүй хамгаалалтыг тодорхой тодорхойлсон. Өөрийн, эсхүл бусдын амь нас, эрүүл мэндийн эсрэг хууль бус ба тулгарсан довтолгооны эсрэг хийсэн гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.1).

Энэ зохицуулалтад хэд хэдэн чухал дэд заалт байна:

  • Хэн ч хамгаалалт хийх эрхтэй. Аливаа хүн мэргэжил, тусгай бэлтгэл, албан ажлын байдал, аюултай довтолгооноос зайлсхийх, бусдаас тусламж авахаар хандах боломжтой байсан эсэхээс үл хамааран аргагүй хамгаалалт хийх эрхтэй (4.1.2).
  • Хугацааны хязгаар. Аргагүй хамгаалалтыг бусдын хууль бус халдлага эхэлсэн, эсхүл эхлэх гэж байгаа нь тодорхой болсон үед хийнэ. Довтолгоо төгссөн хойно хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй (4.1.3).
  • Хууль сахиулагчийн үйлдлийг эсэргүүцэх нь хамгаалалт биш. Хуульд заасны дагуу галт зэвсэг, биеийн хүч, тусгай хэрэгсэл хэрэглэх эрх бүхий хууль сахиулагч албан үүргээ гүйцэтгэх, хэрэг шалган шийдвэрлэх явцдаа хуулийн дагуу хийсэн үйлдлийг эсэргүүцсэн хариу үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй (4.1.4).

Иргэний хуулийн зохицуулалт

Зодооны үеэр хийсэн хамгаалалт нь зөвхөн эрүүгийн хариуцлагаас гадна иргэний хариуцлагын асуудлыг ч хөндөж болно. Хууль бус халдлагаас өөрийгөө болон бусад этгээд, эд хөрөнгийг хамгаалах зорилгоор үйлдсэн, зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд тухайн нөхцөл байдалд нийцсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалт гэнэ. Аргагүй хамгаалалтаас учруулсан гэм хорыг уг үйлдэл хийсэн иргэн хариуцан арилгах үүрэг хүлээхгүй (Иргэний хууль, 10).

Аргагүй хамгаалалт ба гарцаагүй байдлын ялгаа

Хүмүүс ихэвчлэн аргагүй хамгаалалтыг гарцаагүй байдалтай андуурдаг. Хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхолд тулгарсан аюулыг өөр арга хэрэгслээр арилгах боломжгүй нөхцөл байдалд учирч болох байсан аюулын хэр хэмжээнээс хэтрүүлэхгүйгээр хийсэн үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй. Харин учирч болох байснаас илүү хохирол учруулж хийсэн үйлдлийг гарцаагүй байдлын хэр хэмжээг хэтрүүлсэнд тооцно (Эрүүгийн хууль, 4.3).

Энгийнээр хэлбэл, аргагүй хамгаалалт нь довтолгооноос хамгаалах үйлдэл бол, гарцаагүй байдал нь ямар нэг аюулаас зайлсхийхийн тулд гуравдагч этгээдэд хохирол учруулах үйлдэл юм.

Хэр хэмжээг хэтрүүлсэн эсэхийг хэрхэн үнэлэх вэ

Зодооны үеэр хамгаалалт хийсэн ч хэмжээг хэтрүүлбэл эрүүгийн хариуцлагаас бүрэн чөлөөлөхгүй. Хүний эрүүл мэндэд хөнгөн, хүндэвтэр, хүнд хохирол учруулсан үйлдэл тус тусдаа эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг (Эрүүгийн хууль, 11.6, 11.4, 11.1).

Гэхдээ хамгаалалт хийсэн нөхцөл байдал тогтоогдвол энэ нь эрүүгийн хариуцлагыг хөнгөрүүлэх нөхцөл байдалд тооцогдож болно (Эрүүгийн хууль, 6.5). Мөн тухайн нөхцөл байдалд хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол учруулсан бол сэтгэл санааны гэнэтийн цочролд автсан эсэх асуудал ч авч үзэгддэг (Эрүүгийн хууль, 11.2).

Зөрчлийн тухай хуулийн холбогдол

Зодоон нь заримдаа эрүүгийн гэмт хэрэг хүртэл хүрэхгүй, зөрчлийн шинжтэй байж болно. Тулгарсан аюулыг өөр арга хэрэгслээр арилгах боломжгүй нөхцөлд учирч болох аюулын хэр хэмжээнээс хэтрүүлэхгүйгээр үйлдсэн зөрчлийн шинжтэй үйлдэлд шийтгэл оногдуулахгүй (Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 2.3).

Аргагүй хамгаалалт тогтоогдох нөхцөл

Дараах диаграм нь зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалсан үйлдэл аргагүй хамгаалалтад тооцогдох эсэхийг шалгах дарааллыг харуулав.

1. Хууль бус довтолгоо байсан байх. Хамгаалалт нь зөвхөн бусдын хууль бус халдлагын эсрэг хийгддэг. Хэрэв та өөрөө түрүүлж хүч хэрэглэсэн бол аргагүй хамгаалалт гэж үзэх боломжгүй (энэ зарчмыг шүүх Тогтоол #2294-д тодорхой дүгнэсэн).

2. Довтолгоо тухайн үед бодитой байх. Довтолгоо нэгэнт эхэлсэн, эсхүл эхлэх гэж байгаа нь тодорхой байх ёстой. Хэрэв довтолгоо төгссөн бол дахин хамгаалалт хийх эрх үүсэхгүй.

3. Хохирол нь аюулын хэр хэмжээнд нийцсэн байх. Хамгаалалтын үед учруулсан хохирол нь довтолгооны шинж чанар, хэмжээтэй тохирсон байх шаардлагатай.

4. Хамгаалах зорилго байх. Үйлдэл нь өөрийн эсхүл бусдын амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгийг хамгаалах зорилготой байх ёстой.

Практик алхамууд: зодооны үеэр болон дараа нь юу хийх вэ

Зодооны нөхцөл байдалд орсон иргэн дараах алхмуудыг баримтлах нь эрх зүйн байр сууриа хамгаалахад чухал.

  1. Аюулаас зайлсхийх боломжийг эхлээд үнэл. Хэрэв зугтах, тусламж дуудах боломжтой бол түүнийг ашигла. Хуульд аюултай довтолгооноос зайлсхийх боломж байсан эсэхээс үл хамааран хамгаалалт хийх эрхтэй гэж заасан ч, зайлсхийх боломж байсан нь хэмжээг үнэлэхэд нөлөөлж болно.
  2. Хамгаалалтаа аюулын хэмжээнд барих. Довтолгоог таслан зогсооход шаардлагатай хэмжээнд л хүч хэрэглэ. Довтолгоо зогссоны дараа үргэлжлүүлэн халдах нь хэмжээг хэтрүүлсэнд тооцогддог.
  3. Цагдаад нэн даруй мэдэгдэж, дуудлагын бүртгэлтэй болго. Хэрэв та довтолгоонд өртсөн бол цагдаа дуудаж, бүртгүүлэх нь нөхцөл байдлыг албан ёсоор тогтоох эхний алхам болно.
  4. Нотлох баримтаа цуглуул. Камерын бичлэг, гэрчүүдийн холбоо барих мэдээлэл, гэрэл зураг, эмнэлгийн үзлэгийн дүгнэлт зэргийг хадгал.
  5. Эмнэлгийн үзлэгт хамрагд. Өөрт учирсан гэмтлийг эмнэлгийн байгууллагад бүртгүүлэх нь та өөрөө хохирогч байсан гэдгийг батлахад чухал.
  6. Хууль зүйн туслалцаа ав. Эрүүгийн хэрэг үүссэн тохиолдолд мөрдөн байцаалтын шатанд ч өмгөөлөгчтэй зөвлөлдөх нь зүйтэй.

Хэрэв хэрэг шүүхэд шилжсэн бол шүүх гэмт хэргийн шинжгүй үндэслэлээр хэргийг хэрэгсэхгүй болгох эрхтэй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34.19).

Шүүхийн практик

Шүүхийн практик нь аргагүй хамгаалалтын хүрээг тодорхой ойлгоход тусална. Зарим шийдвэрт шүүх хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн бол, заримд нь үгүйсгэсэн.

Хамгаалалт гэж хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдол

2023 оны нэгэн хэрэгт П.А нь "гадна орчин бохирдууллаа" гэх шалтгаанаар Б.Д-тэй маргалдаж, түүний нүүрэн тус газарт цохиж хөнгөн хохирол учруулсан. Харин Б.Д нь П.А болон түүний эхнэр рүү халдсан нь тогтоогдсон. Анхан шатны шүүх П.А-гийн үйлдлийг "өөрийн болон эхнэрийнхээ эрүүл мэндийн эсрэг чиглэсэн хууль бус довтолгооны эсрэг хийгдсэн аргагүй хамгаалалт" гэж дүгнэж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгож цагаатгасан. Улсын дээд шүүх энэ цагаатгах тогтоолыг хэвээр үлдээж, "үргэлжилсэн довтолгооны үед халдагч этгээдээс дахин довтолгоон эхлүүлэхийг хүлээлгүйгээр, аюул занал бодитой байгаа нөхцөлд өрсөж хамгаалалт хийснийг аргагүй хамгаалалтад тооцно" гэж тайлбарласан (Тогтоол #3468).

Өөр нэг хэрэгт 2021 онд М.Ж, М.Б, Н.Е нар урьдын өс хонзонгийн улмаас бүлэглэн зодолдсон. Давж заалдах шатны шүүх Н.Е-ийн М.Ж-д гэмтэл учруулсан үйлдэл нь "хууль бус довтолгооны эсрэг өөрийн амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалсан аргагүй хамгаалалт байсан. Довтолгоон үргэлжилж байсан тул аргагүй хамгаалалт хийх эрх үүссэн" гэж дүгнэж, Н.Е-г цагаатгасан. Улсын дээд шүүх энэ магадлалыг хэвээр үлдээсэн (Тогтоол #3087).

Хамгаалалт гэж үзэхгүй гэсэн тохиолдол

2019 оны хэрэгт Н.О нь гэр бүлийн маргааны явцад нөхөр Н.С-ын нүд рүү нулимс асгаруулагч хий цацаж, хөнгөн хохирол учруулсан. Н.О нь нөхөр нь өөрийг нь зодож, хувийн зураг, бичлэгийг тараана гэж сүрдүүлсэн тул биеэ хамгаалсан гэж маргасан. Харин шүүх "хохирогчийн зүгээс шүүгдэгчийн амь нас, эрүүл мэндэд аюултай аргаар халдаагүй, довтлохоор завдаагүй байхад шүүгдэгч түрүүлж хүч хэрэглэсэн тул аргагүй хамгаалалт гэж үзэхгүй" гэж дүгнэсэн (Тогтоол #2294).

Мөн 2021 оны хэрэгт Д.Г нь маргааны үеэр Т.Ө-д хүч хэрэглэн хөнгөн хохирол учруулсан. Өмгөөлөгч нь "хохирогч эхэлж халдсан тул аргагүй хамгаалалт байсан" гэж маргасан ч шүүх "аргагүй хамгаалалт нь гэмт халдлага нэгэнт эхэлсэн, аюул занал бодитой болж, хамгаалалтыг хойшлуулж болохгүй болсон нөхцөлд л хийгддэг" гэж тайлбарлаж, хамгаалалт гэж үзэх боломжгүй гэсэн (Тогтоол #2815).

Эдгээр хэргээс харахад шүүх довтолгоо бодитой байсан эсэх, хэн түрүүлж хүч хэрэглэсэн, хамгаалалт нь аюулын хэмжээнд нийцсэн эсэх-ийг нарийвчлан үнэлдэг.

Түгээмэл асуултууд

Зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалахдаа хүнд гэмтэл учруулбал ял шийтгэл хүлээх үү?

Энэ нь хамгаалалт аргагүй хамгаалалтын хэмжээнд байсан эсэхээс шалтгаална. Хэрэв довтолгоо бодитой байсан, өөр аргаар аюулыг арилгах боломжгүй байсан бөгөөд учруулсан хохирол нь аюулын хэр хэмжээнээс хэтрээгүй бол гэмт хэрэгт тооцохгүй. Харин аюулаас илт хэтрүүлж хохирол учруулбал хэр хэмжээг хэтрүүлсэнд тооцож, эрүүгийн хариуцлага хүлээх боломжтой.

Довтолгоо дууссаны дараа хийсэн үйлдэл аргагүй хамгаалалтад тооцогдох уу?

Тооцохгүй. Аргагүй хамгаалалтыг зөвхөн бусдын хууль бус халдлага эхэлсэн, эсхүл эхлэх гэж байгаа нь тодорхой болсон үед хийнэ. Довтолгоо төгссөн хойно өшөө авах зорилгоор хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй.

Мэргэжлийн бэлтгэлтэй хүн аргагүй хамгаалалт хийх эрхтэй юу?

Тийм. Аливаа хүн мэргэжил, тусгай бэлтгэл, албан ажлын байдал, аюултай довтолгооноос зайлсхийх, бусдаас тусламж авахаар хандах боломжтой байсан эсэхээс үл хамааран аргагүй хамгаалалт хийх эрхтэй.

Зодооны үеэр аргагүй хамгаалалт хийсэн гэдгээ шүүхэд хэрхэн нотлох вэ?

Хамгаалалт хийсэн нөхцөл байдлыг гэрч, камерын бичлэг, эмнэлгийн дүгнэлт, дуудлагын бүртгэл зэргээр баталгаажуулах нь чухал. Довтолгоо бодитой байсан, та өөрөө түрүүлж хүч хэрэглээгүй, хамгаалалт нь аюулын хэр хэмжээнд тохирсон гэдгийг нотлох баримтаар харуулах шаардлагатай.

Хууль сахиулагчийн хийсэн хамгаалалтын үйлдэл аргагүй хамгаалалтад тооцогдох уу?

Хууль сахиулагч албан үүргээ гүйцэтгэх явцдаа галт зэвсэг, биеийн хүч, тусгай хэрэгсэл хэрэглэж хуулийн дагуу хийсэн үйлдлийг эсэргүүцсэн хариу үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй.

Дүгнэлт

Зодооны үеэр өөрийгөө хамгаалсан үйлдэл нь дараах гурван нөхцөл нэгэн зэрэг хангагдсан үед аргагүй хамгаалалтад тооцогдож, гэмт хэрэгт хамаарахгүй:

  • бусдын хууль бус довтолгоо бодитой байсан;
  • хамгаалалт нь довтолгоо эхэлсэн, эсхүл эхлэх нь тодорхой болсон үед хийгдсэн;
  • учруулсан хохирол нь аюулын хэр хэмжээнээс хэтрээгүй.

Хамгийн түгээмэл алдаа нь довтолгоо дууссаны дараа үргэлжлүүлэн халдах, эсхүл өөрөө түрүүлж хүч хэрэглэх юм. Ийм тохиолдолд хамгаалалт гэдэг нэрээр хийсэн үйлдэл ч эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөхгүй. Тиймээс зодооны нөхцөл байдалд орсон бол аюулаас зайлсхийх боломжийг эхлээд үнэлж, хамгаалалтаа аюулын хэмжээнд барих, нотлох баримтаа цуглуулах, цагдаад мэдэгдэх нь чухал. Хэрэг шүүхэд шилжсэн тохиолдолд хууль зүйн мэргэжилтний туслалцааг зайлшгүй авахыг зөвлөж байна.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух