Уул уурхайн компани худалдаж авахад ус ашиглах зөвшөөрөл, гэрээг шалгах нь
Уул уурхайн компанийг худалдан авахын өмнө ус ашиглах зөвшөөрөл, ус ашиглах гэрээ, төлбөр, хамгаалалтын бүсийг хэрхэн шалгах талаар хууль зүйн практик заавар.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Уул уурхайн компанийг худалдан авах гүйлгээний үед ус ашиглах эрх зүйн зөвшөөрөл, гэрээний байдлыг шалгах нь хамгийн чухал, гэхдээ хамгийн их үл тоомсорлодог асуудлын нэг юм. Учир нь уурхайн үйлдвэрлэл усгүйгээр ажиллах боломжгүй бөгөөд ус ашиглах зөвшөөрөл хүчингүй болсон, хугацаа дууссан, эсхүл үйлдвэрлэлийн талбай усны хамгаалалтын бүстэй давхцсан тохиолдолд компанийн үндсэн үйл ажиллагаа бүхэлдээ зогсох эрсдэлтэй. Усны тухай хуулийн 26.1-д зааснаар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага нь тодорхой зориулалт, хугацаа, болзол нөхцөл заасан ус ашиглах зөвшөөрөл, гэрээний үндсэн дээр ус ашиглах эрхтэй тул худалдан авагч тал энэ баримт бичгийн хослолыг нарийвчлан шалгах ёстой.
Хууль зүйн үндэслэл
Ус ашиглах эрх хэрхэн үүсдэг вэ
Усны тухай хуулиар ус ашиглах эрх нь зөвшөөрөл, гэрээ гэсэн хоёр үе шаттайгаар үүсдэг бөгөөд энэ нь худалдан авагчийн хувьд хоёуланг нь тусад нь шалгах шаардлагатай гэсэн үг юм.
- Ус ашиглах зөвшөөрөл нь тодорхой зориулалт, хугацаа, болзол нөхцөл заасан шийдвэр юм (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26).
- Ус ашиглах эрх үүсэх нь зөвшөөрөл олгож, гэрээ байгуулснаар бүрэн үүснэ (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28).
Өөрөөр хэлбэл зөвшөөрөл бий ч гэрээ байхгүй, эсхүл гэрээ бий ч зөвшөөрөл хүчингүй болсон тохиолдолд ус ашиглах бүрэн эрх бүрдэхгүй. Худалдан авагч нь хоёр баримт бичгийг зэрэгцүүлэн шалгах ёстой.
Зөвшөөрөл олгох эрх бүхий байгууллага
Усны хэрэглээний хэмжээнээс хамаарч зөвшөөрөл олгох байгууллага өөр байна. Энэ нь худалдан авагчийн хувьд зөвшөөрөл олгосон байгууллага нь эрх бүхий эсэхийг шалгах шалгуур болно.
Энэхүү хуваарилалтыг Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28-д заасан. Мөн ус ашиглах хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор дүгнэлт гаргахыг хуульд заасан тул зөвшөөрлийн үйл явц хуульд заасан хугацаанд явагдсан эсэхийг баримтаас харж болно.
Хугацаа, сунгалтын асуудал
Ус ашиглах зөвшөөрлийн хугацаа нь компанийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөтэй хэр зэрэг нийцэж байгаа нь чухал шалгуур юм.
- Энгийн тохиолдолд зөвшөөрлийг 10 хүртэл жилээр олгож, үүргээ бүрэн биелүүлсэн ус ашиглагчийн эрхийг 5 хүртэл жилээр сунгана (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28).
- Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын хувьд зөвшөөрлийн хугацаа нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн хугацаатай адил байна.
Худалдан авагчийн хувьд уурхайн ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн хугацаа болон ус ашиглах зөвшөөрлийн хугацааг харьцуулж, хоорондын зөрүүгээс үүсэх эрсдэлийг үнэлэх нь зүйтэй.
Газар эзэмших эрх ус ашиглах эрхийг төлөөлөхгүй
Худалдан авагчдын түгээмэл андуурдаг асуудал бол газар эзэмших эрхээр ус ашиглах эрх автоматаар үүснэ гэж үзэх явдал юм. Гэвч хуулиар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын газар эзэмших эрх нь өөрийн эзэмшлийн газар дахь ус ашиглах эрхийг төлөөлөхгүй (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28). Иймд уурхайн газар эзэмших эрхтэй байсан ч ус ашиглах зөвшөөрөл, гэрээ тусдаа байх ёстой.
Усны хамгаалалтын бүс: хамгийн том эрсдэл
Усны тухай хуулиар усны сан бүхий газар, усны эх үүсвэрийн эргэн тойронд хэд хэдэн түвшний хамгаалалтын бүс тогтоодог бөгөөд эдгээр бүсэд ашигт малтмал хайх, олборлохыг хориглодог.
- Усны сан бүхий газрын эргээс 50 метрээс доошгүй зайд онцгой хамгаалалтын бүс тогтоох бөгөөд энэ бүсэд барилга байгууламж барих, газар хагалах, тэсэлгээ хийх, газар тариалан эрхлэх, ашигт малтмал хайх, олборлох, мод огтлох зэргийг хориглоно (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22).
- Усны сан бүхий газрын эргээс 200 метрээс доошгүй зайд энгийн хамгаалалтын бүс тогтоодог.
Энэ заалт нь уурхайн талбайн байршилтай шууд холбоотой тул худалдан авагч нь уурхайн талбайн хилийн солбицлыг усны эх үүсвэрийн хамгаалалтын бүсийн заагтай тулган шалгах шаардлагатай. Шүүхийн практикт энэ асуудал олон удаа маргаан болсон тул доор дэлгэрэнгүй авч үзнэ.
Практик алхамууд: худалдан авахаас өмнө хийх шалгалт
Доорх дарааллаар шалгалт хийснээр эрсдэлийг бууруулж болно.
1. Зөвшөөрлийн эх баримтыг цуглуулах
Дараах баримт бичгийг бүрэн хуулбараар нь авна.
- Ус ашиглах зөвшөөрөл — эрх бүхий байгууллага олгосон эсэх, хугацаа, зориулалт, хоногт ашиглах хэмжээ.
- Ус ашиглах эрхийн бичиг — 28.11-д зааснаар зөвшөөрлийг үндэслэн олгогддог баримт.
- Ус ашиглах гэрээ — зөвшөөрлийг үндэслэн байгуулагдсан эсэх.
- Усны тоолуур, хэмжилтийн баримт — бодит хэрэглээг баталгаажуулах.
Ус ашиглах гэрээнд заавал тусгах зүйлийг Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29-д жагсаасан. Үүнд:
- ус ашиглуулах тухай шийдвэр;
- ус ашиглах зориулалт, хоногт ашиглах усны хэмжээ, чанар, найрлага;
- хаягдал усны хэмжээ, стандартын шаардлага, хаях цэг, байршил зэргийг заасан хаягдал ус зайлуулах зөвшөөрөл;
- ус ашигласны нэгж төлбөрийн хэмжээ;
- хаягдал усан дахь нэгж бохирдуулах бодист ногдох төлбөрийн хэмжээ;
- усны эх үүсвэрийг хамгаалах, усны нөөц хомсдох, бохирдохоос сэргийлэх арга хэмжээ, түүнд зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ.
Эдгээрийн аль нэг нь дутуу, эсхүл бодит байдалтай нийцэхгүй бол эрсдэлийн дохио болно.
2. Ус ашиглагчийн үүргийг шалгах
Ус ашиглагч тодорхой үүрэг хүлээдэг бөгөөд эдгээрийн биелэлт нь зөвшөөрөл хүчингүй болох эрсдэлтэй шууд холбоотой (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30).
- Зөвшөөрөл, гэрээнд заасан хэмжээнээс хэтрүүлэн ашиглахгүй байх.
- Хоногт 50 шоометрээс их ус ашиглагч дотоод хяналтын цэг, техник хэрэгсэлтэй байх ба ус ашиглалтын менежер ажиллуулах.
- Хаягдал ус хаях, зайлуулах зөвшөөрөл авах, бохир усыг стандартад нийцүүлэн цэвэрлэх.
- Ус авах цэг, газар доорх усны цооног, шугам хоолой бүрийг тоолууржуулах.
- Ус, рашааны нөөц ашигласны болон ус бохирдуулсны төлбөр төлөх.
Уул уурхайн байгууллагын хувьд 30.6-д онцгой шаардлага заасан: ашигт малтмал баяжуулах усаа голын эрэг, голдирлыг үл хөндөн шахуурга, яндан хоолойгоор дамжуулан авах ёстой. Энэ шаардлагыг зөрчсөн нь зөвшөөрөл цуцлах үндэслэл болж болзошгүй.
3. Төлбөрийн байдлыг шалгах
Ус ашигласны төлбөрийг төлөөгүй нь зөвшөөрөл, гэрээг цуцлах шууд үндэслэл болдог (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29). Худалдан авагч тал дараахь зүйлийг шалгана.
- Ус ашиглагч иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага нь ус, рашааны нөөц ашигласны төлбөр төлнө (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31).
- Зөвшөөрсөн хэмжээнээс илүү ашигласан усны төлбөрийг 50 хүртэл хувиар шатлан өсгөх хэлбэрээр тооцно.
- Уул уурхайн үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашигласан усны төлбөрийг шоо метрээр тооцох үзүүлэлтийг Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д заасан.
- Төлбөрийн хувь, хэмжээг хуулийн хязгаарт багтаан Засгийн газар тогтоодог (Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).
Татварын албаны мэдээллээр өрийн үлдэгдэл байгаа эсэхийг тусгайлан шалгах нь зүйтэй. Учир нь төлбөр төлөөгүй байдал нь зөвшөөрөл цуцлах, улмаар уурхайн үйл ажиллагаа зогсох гинжин эрсдэл үүсгэдэг.
4. Бүсийн давхцлыг шалгах
Энэ нь хамгийн их эрсдэлтэй хэсэг юм. Дараах алхмуудыг хийнэ.
- Уурхайн талбайн хилийн солбицлыг гаргуулна.
- Усны сан бүхий газар, усны эх үүсвэрийн хамгаалалтын бүсийн зааг, тэжээгдлийн мужийн заагийг холбогдох Засаг дарга, байгаль орчны албанаас гаргуулна.
- Хоёр зургийг давхарлан шалгаж, давхцал байгаа эсэхийг тогтооно.
Хамгаалалтын бүсийн заагийг тогтоох эрх нь аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд байдаг (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11). Мөн бүсийн дэглэмийн хэрэгжилтийг хангах үүрэг нь аймаг, нийслэлийн Засаг даргад байна (Усны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12).
5. Өрсөлдөөний болон компанийн эрх зүйн асуудлыг шалгах
Хэрэв компанийг хувьцааны хяналтын багцаар нь худалдан авах бол дараахь зүйлийг анхаарна.
- Хувьцааны хяналтын багц гэдэг нь компанийн гаргасан энгийн хувьцааны гуравны нэг буюу түүнээс дээш хэмжээний хувьцааг хэлнэ (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56).
- Хяналтын багц худалдан авснаар бусад хувьцаа эзэмшигчийн хувьцааг худалдан авах санал гаргах үүрэг үүснэ (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57).
- Давамгай байдалтай хуулийн этгээд өрсөлдөгч компанийн энгийн хувьцааны 20-оос дээш хувийг худалдан авах тохиолдолд Монополын эсрэг газарт өргөдөл гаргана (Өрсөлдөөний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8).
6. Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлэх нөхцөлийг шалгах
Ус ашиглах эрх нь уурхайн тусгай зөвшөөрөлтэй салшгүй холбоотой тул тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлэх үйл явц хуульд нийцсэн эсэхийг шалгана.
- Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь уурхайг техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж, баримт бичгийн хамт холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу худалдаж, зохих албан татвар төлсөн нь баримтаар нотлогдсон тохиолдолд тусгай зөвшөөрлийг худалдан авагчид шилжүүлж болно (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49).
- Шилжүүлэх өргөдөлд байгаль орчныг нөхөн сэргээхэд шаардагдах зардлыг тусгай дансанд төвлөрүүлсэн тухай санхүүгийн баримт хавсаргах шаардлагатай.
- Тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон маргаан шүүхээр хянан шийдвэрлэгдэж байгаа бол шүүхийн шийдвэр гарах хүртэл тухайн тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлэхийг хориглоно (Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49).
Шүүхийн практик
Усны хамгаалалтын бүс, зөвшөөрлийн хугацаа, төлбөрийн асуудалтай холбоотой шүүхийн шийдвэрүүд нь худалдан авагчид ямар эрсдэл хүлээж байгааг тодорхой харуулдаг.
Хамгаалалтын бүстэй давхцсан талбай
Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #2594-д Нийслэлийн Засаг даргын тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан захирамжийн маргааныг хянасан. Энэ хэрэгт нэхэмжлэгч компаниудын тусгай зөвшөөрлөөр ашиглаж байсан талбайнууд нь усны сан бүхий газрын энгийн хамгаалалтын бүстэй давхцсан нь хяналт шалгалтаар тогтоогдсон бөгөөд шүүх захирамжийг хууль ёсны гэж үзсэн. Мөн Тогтоол #2016-д тусгай зөвшөөрөл бүхий талбайн солбицлын цэгүүд голоос хэдэн метрийн зайд байгааг байршлын зургаар нотлох шаардлагыг онцолсон нь байршлын нарийвчилсан шалгалт хийх шаардлагатайг харуулна.
Газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон асуудлаар Тогтоол #1813, Тогтоол #1812, Тогтоол #1819 зэрэгт нэхэмжлэгчийн газар нь усны сангийн эргээс 50 метрээс доошгүй зайд байрлаж, онцгой хамгаалалтын бүсэд хамаарч байсан тул газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон нь хууль ёсны гэж дүгнэсэн.
Зөвшөөрөл, гэрээний тасралт
Тогтоол #440-д ус ашиглах гэрээний хугацаа дуусаагүй байхад татварын алба өмнөх жилийн дүгнэлтийг үндэслэн төлбөрийг суутган авсан нь хууль бус гэж үзсэн. Энэ нь гэрээний хугацаа, бодит хэрэглээ, нэгж үнэ зэргийг баримтаар тогтоох шаардлагыг харуулна.
Ус ашиглуулах дүгнэлтийн асуудлаар Тогтоол #3878-д дүгнэлтийг хуульд заасан 15 өдрийн хугацаанаас хэтэрч гаргасан нь үйлчилгээний хөлсийг шинэчлэн ногдуулах үндэслэл болохгүй гэж дүгнэсэн.
Төлбөр, цуцлалтын маргаан
Тогтоол #999 болон Тогтоол #828-д тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийг хугацаанд нь төлөөгүй нь цуцлах үндэслэл болохыг, мөн хаяг, холбоо барих мэдээлэл өөрчлөгдсөн тухай хуульд заасан хугацаанд мэдэгдээгүй тохиолдолд бүртгэлтэй хаягаар илгээсэн мэдэгдлийг хүргүүлсэн гэж үзнэ гэдгийг онцолсон.
Түгээмэл асуултууд
Ус ашиглах зөвшөөрөл гэж юу вэ, яагаад худалдан авахын өмнө шалгах ёстой вэ?
Ус ашиглах зөвшөөрөл нь тодорхой зориулалт, хугацаа, болзол нөхцөл заасан баримт бичиг бөгөөд үүний үндсэн дээр ус ашиглах эрх үүснэ. Усны тухай хуулийн 26.1-д иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага зөвхөн зөвшөөрөл, гэрээний үндсэн дээр ус ашиглах эрхтэй гэж заасан. Уул уурхайн үйлдвэрлэл усгүйгээр ажиллах боломжгүй тул зөвшөөрөл хүчингүй, хугацаа дууссан, эсхүл хамгаалалтын бүстэй давхцсан тохиолдолд компанийн үйл ажиллагаа зогсох эрсдэлтэй.
Хоногт хэдэн шоо метр ус ашиглахад ямар байгууллага зөвшөөрөл олгодог вэ?
Усны тухай хуулийн 28.6-д зааснаар хоногт 100 шоометрээс их ус ашиглах тохиолдолд сав газрын захиргаа, 50-100 шоометр ус ашиглахад аймаг, нийслэлийн байгаль орчны алба, 50 шоометрээс бага ус ашиглахад сум, дүүргийн Засаг дарга зөвшөөрөл олгоно. Иймд уурхайн хэрэглээ хэдэн шоометр болохыг тодорхойлж, зөвшөөрлийг зөв байгууллага олгосон эсэхийг шалгах шаардлагатай.
Ус ашиглах зөвшөөрлийн хугацаа хэдэн жил байх вэ, стратегийн ордод өөр үү?
Усны тухай хуулийн 28.8-д ус ашиглах зөвшөөрлийг 10 хүртэл жилийн хугацаагаар олгож, гэрээгээр хүлээсэн үүргээ бүрэн биелүүлж ирсэн ус ашиглагчийн эрхийг тухай бүр 5 хүртэл жилээр сунгана гэж заасан. Харин 28.9-д стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглах зориулалт бүхий ус ашиглах зөвшөөрлийн хугацаа нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн хугацаатай адил байна гэж заасан.
Ус ашиглах гэрээг ямар тохиолдолд хугацаанаас нь өмнө цуцалж болох вэ?
Усны тухай хуулийн 29.3-д зөвшөөрөл олгогчийн санаачилгаар гэрээг хугацаанаас нь өмнө цуцлах үндэслэлийг жагсаасан. Тухайлбал ус ашиглагч үүргээ биелүүлээгүй, байгаль орчныг хамгаалах тухай болон усны тухай хууль тогтоомж зөрчсөн, ус ашигласны болон бохирдуулсны төлбөрийг тогтоосон хугацаанд төлөөгүй, усны эх үүсвэрийг бохирдуулсан, тоолуур суурилуулаагүй зэрэг тохиолдолд цуцална.
Уул уурхайн компани байгаль орчныг хамгаалах ямар үүрэг хүлээх вэ?
Ашигт малтмалын тухай хуулийн 39.1-д ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгэж, байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах, үүнд газрын гадаргуугийн болон гүний усыг хамгаалах, ашиглах, хуримтлуулах арга хэмжээг тусгах үүрэгтэй. Мөн Усны тухай хуулийн 30.6-д уул уурхайн олборлолтод ус ашиглах аж ахуйн нэгж байгууллага ашигт малтмал баяжуулах усаа голын эрэг, голдирлыг үл хөндөн шахуурга, яндан хоолойгоор дамжуулан авахыг шаардсан.
Дүгнэлт
Уул уурхайн компанийг худалдан авахын өмнө ус ашиглах зөвшөөрөл, гэрээг шалгах нь дараахь гурван түвшинд явагдах ёстой.
- Баримт бичгийн бүрэн бүтэн байдал — зөвшөөрөл, эрхийн бичиг, гэрээ, тоолуурын бүртгэл бүгд байгаа эсэх, харилцан нийцэж байгаа эсэх.
- Хууль зүйн хүчинтэй байдал — зөвшөөрлийг эрх бүхий байгууллага олгосон эсэх, хугацаа хүчинтэй эсэх, төлбөрийн өр байгаа эсэх, гэрээ цуцлагдах үндэслэл бүрдсэн эсэх.
- Байршлын эрсдэл — уурхайн талбай усны хамгаалалтын бүстэй давхцаж байгаа эсэх.
Шүүхийн практикаас харвал хамгаалалтын бүстэй давхцсан талбайд олгосон тусгай зөвшөөрөл, газар ашиглах эрх нь хүчингүй болох эрсдэлтэй бөгөөд энэ нь зөвхөн ус ашиглах эрх төдийгүй уурхайн үндсэн үйл ажиллагааг бүхэлдээ зогсоох шалтгаан болдог.
Практик зөвлөмж: гүйлгээ хийхийн өмнө байгаль орчны мэргэшсэн мэргэжилтэн, хуульч хамтран байршлын давхцлын шинжилгээ хийлгэж, татварын албанаас ус ашигласны болон бохирдуулсны төлбөрийн үлдэгдлийн тодорхойлолт гаргуулж, зөвшөөрөл олгосон байгууллагаас хугацаа, зориулалтын тодорхойлолт авч, гэрээний хуулбарыг бүрэн хэмжээнд нь хавсаргасан байх нь зүйтэй. Эдгээр баримт бичиг нь худалдан авах гэрээний үнийн тохиролцоо болон нөхцөлд шууд нөлөөлөхүйц эрсдэлийг илрүүлэх үндэс болно.