УИХ-ын хяналтын сонсголд иргэн баримт, санал хэрхэн хүргүүлэх вэ?
УИХ-ын хяналтын сонсголд иргэн хэрхэн оролцож, санал, баримтаа хүргүүлэх вэ? Хугацаа, бүртгэл, бичгээр санал өгөх журам, шаардлагыг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
УИХ-ын хяналтын сонсголд иргэн санал, баримтаа хүргэхдээ сонсголын товыг нийтэд мэдээлснээс хойш 14-өөс доошгүй хоногийн дотор цахимаар эсхүл шуудангаар саналаа илгээх, сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө холбогдох Байнгын хороо эсхүл Хянан шалгах түр хороонд бүртгүүлэх, мөн санал, тайлбараа бичгээр өгөх боломжтой.
Улсын Их Хурал (УИХ) хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих гол арга хэрэгслийн нэг нь хяналтын сонсгол юм. Энэ нь иргэдийн хувьд төрийн байгууллагын ажил, шийдвэрийн талаар дуу хоолойгоо хүргэх, баримт мэдээллээ танилцуулах чухал боломж. Энэхүү нийтлэлд иргэн та хяналтын сонсголд хэрхэн оролцож, санал, баримтаа ямар хугацаанд, ямар хэлбэрээр, хэнд хүргүүлэх талаар хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлалаа.
Хяналтын сонсгол гэж юу вэ, ямар төрөлтэй вэ?
УИХ хянан шалгах бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх арга хэрэгслийн нэг нь хяналтын сонсгол юм (Монгол улсын их хурлын хяналт шалгалтын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6). Хяналтын сонсгол дараах төрөлтэй:
- хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой хяналтын сонсгол;
- төсвийн хяналтын сонсгол;
- ерөнхий хяналтын сонсгол;
- нэр дэвших иргэний сонсгол.
Сонсголыг нээлттэй, хаалттай хэлбэрээр зохион байгуулдаг бөгөөд хувь хүн, байгууллага, төрийн нууцад хамаарах болон үндэсний аюулгүй байдлыг хангахтай холбоотойгоос бусад асуудлаар сонсголыг хаалттай явуулахыг хориглодог (Монгол улсын их хурлын хяналт шалгалтын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26). Энэ нь иргэдийн оролцоог хангах чухал баталгаа юм.
Хууль зүйн үндэслэл
Иргэний оролцооны үндсэн эрх
Үндсэн хуулиар Монгол Улсын иргэн шууд буюу төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан төрийг удирдах хэрэгт оролцох, түүнчлэн төрийн байгууллага, албан тушаалтанд өргөдөл, гомдлоо гаргаж шийдвэрлүүлэх эрхтэй (Монгол улсын үндсэн хууль, 16). УИХ бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална (Монгол улсын үндсэн хууль, 20). Хяналтын сонсгол бол энэ эрхийг хэрэгжүүлэх практик суваг юм.
Хүсэлт гаргах эрх
Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой хяналтын сонсгол явуулах хүсэлтээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа иргэн, хуулийн этгээд тухайн асуудал эрхэлсэн Байнгын, дэд хороонд, эсхүл УИХ дахь цөөнхийн бүлэгт хандан бичгээр гаргаж болно (Монгол улсын их хурлын хяналт шалгалтын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27).
Мөн ерөнхий хяналтын сонсгол явуулах хүсэлтийг эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа иргэн, хуулийн этгээд гаргаж, тухайн асуудал эрхэлсэн Байнгын, дэд хороо хэлэлцэн хүлээн авснаар сонсгол явуулах үндэслэл болдог (Монгол улсын их хурлын хяналт шалгалтын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29).
Иргэдийн хүсэлтийг хэрхэн шийдвэрлэх талаар Дэгийн хуульд нарийвчлан заасан:
- иргэн, хуулийн этгээдийн бичгээр гаргасан хүсэлтийг холбогдох Байнгын, дэд хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол хяналтын сонсгол явуулна;
- хэрэв сонсгол зохион байгуулах шаардлагагүй гэж үзвэл үндэслэл бүхий хариуг ажлын 3 өдрийн дотор хүсэлт гаргасан иргэн, хуулийн этгээдэд бичгээр өгнө (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 119).
Санал хүлээн авах хугацаа ба бүртгэл
Сонсголын товыг нийтэд мэдээлснээс хойш 14-өөс доошгүй хоногийн хугацаанд сонирхогч этгээдээс тухайн сонсголын асуудлын талаарх саналыг цахимаар, эсхүл шуудангаар хүлээн авна. Нэр, хаяггүй саналыг бүртгэхгүй (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121). Хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор сонсголыг явуулна.
Сонсголд оролцох иргэн, хуулийн этгээд, ажиглагч нь сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө Байнгын хороо, Хянан шалгах түр хороонд бүртгүүлнэ. Оролцогч санал, тайлбар, мэдээллээ мөн сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө бичгээр өгч болно (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121).
Оролцогчийн эрх, үүрэг
Сонсголд оролцогч дараах эрх эдэлнэ: асуултад хариулах, тайлбар, санал хэлэх; сонсголын тэмдэглэл, гарсан шийдвэртэй танилцах; сонсгол зохион байгуулагч, даргалагчаас тэнцвэртэй, хүндэтгэлтэй хандахыг шаардах. Үүний зэрэгцээ дуудсанаар хүрэлцэн ирэх, сонсголын дэг сахих, үнэн зөв мэдүүлэх, бодитой дүгнэлт өгөх үүрэг хүлээнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 124).
Хэл яриа, сонсголын бэрхшээлтэй иргэдийн хувьд сонсголыг дохионы хэлмэрчтэй явуулж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн оролцох, ажиглах боломжийг хангана (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 124).
Практик алхамууд
Доорх дарааллаар санал, баримтаа хүргүүлж, сонсголд оролцоорой.
Алхам 1: Сонсголын зар мэдээллийг хянах
Сонсголын сэдэв, он, сар, өдөр, байр, оролцогч, ажиглагчийг бүртгэх ажиллагаа, бүртгэл эхлэх, дуусах хугацаа, санал хүлээн авах цахим болон шуудангийн хаягийг агуулсан зарыг УИХ-ын албан ёсны цахим хуудсанд байршуулж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр нийтэд мэдээлнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121). Товыг сонсгол болохоос 14-өөс доошгүй хоногийн өмнө зарлана (Монгол улсын их хурлын хяналт шалгалтын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Алхам 2: Саналаа бүтэцтэй бэлтгэх
Саналдаа дараах зүйлийг тусгах нь үр дүнтэй:
- Хэнд хамаарах асуудал — сонсголын сэдэвтэй хэрхэн холбогдож байгаа;
- Баримт, нотлох баримт — тоо, баримт, огноо, эх сурвалж;
- Таны санал, шийдвэрлэх арга зам;
- Холбоо барих мэдээлэл — овог, нэр, хаяг. Нэр, хаяггүй саналыг бүртгэхгүй гэдгийг санаарай.
Алхам 3: Саналаа цахимаар эсхүл шуудангаар илгээх
Саналаа зард заасан цахим эсхүл шуудангийн хаягаар, зарлагдсан хугацаанд багтаан илгээнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121). Сонсголд биечлэн оролцох бол санал, тайлбараа сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө бичгээр өгч болно.
Алхам 4: Бүртгүүлэх
Сонсголд оролцох болон ажиглагчаар оролцох бол сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө холбогдох Байнгын хороо, Хянан шалгах түр хороонд бүртгүүлнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121). Цахимаар оролцох бол УИХ-ын албан ёсны цахим хуудсанд байршуулсан бүртгэлийн маягтыг бөглөж ирүүлсний дараа цахим холбоосыг хүргүүлнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 127).
Алхам 5: Сонсголд оролцох, дүнг хянах
Сонсголын үеэр оролцогчийн санал, мэдээлэл танилцуулах хугацаа 10 минутаас илүүгүй байна (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 126). Сонсголын тайланг гаргаснаас хойш ажлын 3 өдрийн дотор УИХ-ын албан ёсны цахим хуудсанд тэмдэглэлийн хамт байршуулна (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 128).
Иргэний саналыг хүргэх өөр нэг зам: нийтийн өргөдөл
Хяналтын сонсголтой зэрэгцэн иргэд нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн асуудлаар нийтийн өргөдөл гаргах боломжтой. Өргөдлийг УИХ-аас тусгайлан ажиллуулсан санал хүлээн авах цахим системд 30 хоногийн хугацаатай байршуулна (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 95).
Өргөдөлд тавигдах шаардлага:
- өргөдөл гаргагч 18 насанд хүрсэн байх;
- өргөдөлд хүний хувийн мэдээлэл агуулаагүй байх;
- монгол хэлээр, кирил үсгээр бичсэн байх;
- агуулга ойлгомжтой тодорхой байх;
- бусдыг гүтгэх, доромжлох агуулгагүй байх;
- тодорхой нэг асуудлаар гаргасан байх (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 39).
Өргөдлийг дэмжсэн иргэдийн санал дараах тоонд хүрсэн тохиолдолд УИХ авч хэлэлцэнэ:
- хуулийн төсөл санаачлах саналыг 100,000 ба түүнээс дээш иргэн дэмжсэн бол;
- Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70,000 ба түүнээс дээш иргэн дэмжсэн бол;
- тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33,000 ба түүнээс дээш иргэн дэмжсэн бол (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 39).
Байнгын хороо саналыг хэлэлцээд, шаардлагатай бол УИХ-ын хяналтын сонсгол зохион байгуулах шийдвэр гаргаж болно (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 95). Энэ нь иргэдийн саналыг хяналтын сонсголд хүргэх бас нэг суваг юм.
Түгээмэл асуултууд
Хяналтын сонсгол явагдахаас хэд хоногийн өмнө саналаа хүргүүлэх ёстой вэ?
Сонсголын товыг нийтэд мэдээлснээс хойш 14-өөс доошгүй хоногийн хугацаанд санал хүлээн авна. Оролцогч санал, тайлбар, мэдээллээ сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө бичгээр өгч болно (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121).
Сонсголд оролцохын тулд хаана, хэзээ бүртгүүлэх вэ?
Сонсгол болохоос ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө холбогдох Байнгын хороо эсвэл Хянан шалгах түр хороонд бүртгүүлнэ. Бүртгэлийн маягтыг УИХ-ын албан ёсны цахим хуудсанд байршуулдаг (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121).
Иргэн хяналтын сонсголыг өөрөө санаачилж болох уу?
Тийдээ. Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой болон ерөнхий хяналтын сонсгол явуулах хүсэлтийг эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа иргэн, хуулийн этгээд тухайн асуудал эрхэлсэн Байнгын, дэд хороонд бичгээр гаргаж болно. Хүсэлтийг хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжвэл сонсгол явуулна (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 119).
Сонсголд оролцогч ямар эрх, үүрэгтэй вэ?
Оролцогч асуултад хариулах, тайлбар, санал хэлэх, сонсголын тэмдэглэл, шийдвэртэй танилцах эрхтэй. Үүний зэрэгцээ дуудсанаар хүрэлцэн ирэх, сонсголын дэг сахих, үнэн зөв мэдүүлэх, даргалагчийн хууль ёсны шаардлагыг биелүүлэх үүрэг хүлээнэ (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 124).
Сонсголын тайлан, дүнг хаанаас үзэх вэ?
Сонсголын тайланг гаргаснаас хойш ажлын 3 өдрийн дотор УИХ-ын албан ёсны цахим хуудсанд тэмдэглэлийн хамт байршуулна. Тайлан, тэмдэглэл нь хуульд өөрөөр заагаагүй бол ил тод байна (Монгол улсын их хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 128).
Дүгнэлт
УИХ-ын хяналтын сонсгол нь иргэдийн дуу хоолойг хууль тогтоох дээд байгууллагад хүргэх бодит суваг юм. Саналаа хүргэхдээ дараах зүйлийг санаарай:
- Хугацаа — сонсголын товыг мэдээлснээс хойш 14-өөс доошгүй хоногийн дотор саналаа илгээх, оролцох бол ажлын 2-оос доошгүй өдрийн өмнө бүртгүүлэх;
- Хэлбэр — цахимаар эсхүл шуудангаар, нэр, хаягаа заавал бичих (нэр, хаяггүй саналыг бүртгэхгүй);
- Агуулга — баримт, нотлох баримт, тодорхой санал, шийдвэрлэх арга зам;
- Санаачлага — хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой болон ерөнхий хяналтын сонсгол явуулах хүсэлтийг Байнгын, дэд хороонд бичгээр гаргах боломжтой.
Иргэдийн өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх үүргийг төрийн байгууллага, албан тушаалтан хуулийн дагуу хүлээх бөгөөд үүргээ биелүүлээгүй тохиолдолд түүнийг хууль бус үйлдэл гэж үзнэ (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 7). Иймээс санал, баримтаа хүргэхдээ хуулийн журмыг баримтлах нь таны дуу хоолойг үр дүнтэй болгох гол түлхүүр юм.
