Даатгалын компанийн баталгаа ба банкны баталгааны ялгаа: төлбөр шаардах нөхцөл
Даатгалын компанийн баталгаа ба банкны баталгааны ялгаа, төлбөр шаардах нөхцөл, үл маргах зарчим, шаардлагад тавигдах шаардлага, шүүхийн практикийг хууль зүйн үндэслэлтэй тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Даатгалын компанийн (даатгагчийн) баталгаа ба банкны баталгаа нь үүргийн гүйцэтгэлийг хангах ижил зарчимд суурилдаг — үндсэн үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ биелүүлээгүй үед баталгаа гаргагч нь үүрэг гүйцэтгүүлэгчид мөнгөн төлбөрийг үл маргах журмаар төлөх үүрэг хүлээнэ. Гэхдээ баталгаа гаргагч этгээд, түүнд тавигдах тусгай зөвшөөрлийн шаардлага, хяналтын түвшин болон төлбөр шаардах журмын зарим нарийн ширийн зүйлсээрээ хоёр нь ялгаатай.
Энэхүү ялгааг ойлгох нь гэрээ байгуулагч иргэн, аж ахуйн нэгжийн хувьд аль баталгааг сонгох, төлбөр шаардах үед ямар нөхцөл хангагдсан байх шаардлагатайг урьдчилан мэдэхэд чухал ач холбогдолтой.
Хууль зүйн үндэслэл
Баталгаа гэж юу вэ, үүргийн гүйцэтгэлийг хангах аргад хэрхэн багтдаг вэ
Иргэний хуулийн 231.1 дэх хэсэгт үүргийн гүйцэтгэлийг хангах аргуудыг жагсаасан бөгөөд баталгаа, батлан даалт нь тусдаа арга болж ордог: Иргэний хууль, 231.
Баталгааны үндсэн агуулгыг Иргэний хууль, 234 дугаар зүйл тодорхойлно. Үүрэг гүйцэтгэгчийн хүлээсэн үүргийн гүйцэтгэлийг хангуулахаар гуравдагч этгээд үүрэг гүйцэтгүүлэгчид баталгаа гаргаж болно (234.1). Хуульд өөрөөр заагаагүй бол баталгааны гэрээг бичгээр хийнэ (234.2). Хамгийн чухал нь — үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгээгүй бол үүрэг гүйцэтгүүлэгч үүргийн гүйцэтгэлийг баталгаа гаргагчаас үл маргах журмаар шаардана (234.4).
Мөн 234.5 дахь хэсэгт "Үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн өмнө үүрэг хүлээсэн баталгаа гаргагч үүргийн гүйцэтгэлийг үүрэг гүйцэтгэгчээс шаардах эрхгүй" гэж заасан. Энэ нь баталгаа гаргагч нь үндсэн гэрээний үүргийг бие даан шаардах эрхгүй гэсэн үг боловч өөрийн төлсөн төлбөрийг гэм буруутай этгээдээс буцаан шаардах эрхийг хязгаарлахгүй.
Банкны баталгаа — Иргэний хуулийн 457 дугаар зүйл
Банкны баталгааны гэрээг Иргэний хууль, 457 дугаар зүйл зохицуулна. Гэрээгээр банк нь үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр тавьсан шаардлагаар үүрэг гүйцэтгэгчийн өмнөөс мөнгөн төлбөрийг гүйцэтгэх, үүрэг гүйцэтгэгч нь баталгаа гаргагч банкинд төлбөр төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ (457.1).
Банкны баталгааны хамгийн чухал шинж нь бие даасан байдал: баталгаа гаргагч банк үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн өмнө хүлээх үүргээ үндсэн гэрээгээр үүрэг гүйцэтгэгчийн хүлээсэн үүргээс үл хамааран гүйцэтгэнэ (457.2).
Төлбөр шаардах журам нь дараах шатлалаар явагдана:
- Үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгээгүй бол үүрэг гүйцэтгүүлэгч нь баталгаа гаргагч банкнаас мөнгөн төлбөр төлөхийг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр шаардана (457.5).
- Шаардлагыг гэрээнд заасан хугацаанд гаргана (457.6).
- Банк шаардлагыг хүлээн авсан даруй үүрэг гүйцэтгэгчид мэдэгдэж, шаардлага болон хавсаргасан баримт бичгийн хуулбарыг шилжүүлнэ (457.7).
- Банк ердийн боломжит хугацааны дотор шаардлага, баримт бичиг гэрээний нөхцөлд нийцэж байгаа эсэхийг тогтооно (457.8).
- Шаардлага, баримт бичиг гэрээний нөхцөлд нийцээгүй, эсхүл гэрээнд заасан хугацаанд гаргаагүй бол банк шаардлагыг хангахаас татгалзах эрхтэй бөгөөд энэ тухай үүрэг гүйцэтгүүлэгчид нэн даруй мэдэгдэнэ (457.9).
Банкны баталгааны үүрэг дуусгавар болох үндэслэл нь: банк үүргээ гүйцэтгэсэн, гэрээнд заасан хугацаа дуусгавар болсон, эсхүл үүрэг гүйцэтгүүлэгч шаардах эрхээсээ татгалзсан (457.13).
Банк нь үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн шаардлагыг хангахаас өмнө үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгэсэн, тухайн үүрэг бусад үндэслэлээр дуусгавар болсон, эсхүл хүчин төгөлдөр бус болсон бол энэ тухай үүрэг гүйцэтгүүлэгчид нэн даруй мэдэгдэнэ. Үүрэг гүйцэтгүүлэгч энэхүү мэдэгдлийг хүлээн авснаас хойш банкнаас мөнгөн төлбөр төлөхийг дахин шаардвал банк шаардлагыг хангаж, гэрээний дагуу хүлээсэн үүргээ биелүүлнэ (457.10). Энэ нь банкны баталгааны "үл маргах" шинжийг улам бататгаж байна.
Даатгагчийн баталгаа — Даатгалын тухай хуулийн 6¹ дүгээр зүйл
Даатгалын тухай хуульд "даатгагчийн баталгаа" гэдэг нэр томъёог тодорхойлсон: даатгагч нь үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр тавьсан шаардлагаар үүрэг гүйцэтгэгчийн өмнөөс мөнгөн төлбөрийг гүйцэтгэх, үүрэг гүйцэтгэгч нь даатгагчид төлбөр төлөх үүргийг тус тус хүлээсэн хэлцлийг ойлгоно: Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4.
Даатгагч нь даатгалын үйл ажиллагаанаас гадна дараах тохиолдолд даатгагчийн баталгаа гаргаж болно: орон сууцны ипотекийн зээлийн урьдчилгаа төлбөрт, хүн, хуулийн этгээд хоорондын ашгийн төлөө үйл ажиллагаа явуулах харилцаанд, хуулиар хориглоогүй бусад харилцаанд: Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6¹.
Чухал заалт: Даатгагчийн баталгаа гаргахад Иргэний хуулийн 457 дугаар зүйлд заасныг баримтална (6¹.2). Өөрөөр хэлбэл, даатгагчийн баталгааны төлбөр шаардах журам нь банкны баталгааны журмаас үндсэндээ ижил — мөн үл маргах журмаар, мөн бичгээр шаардана.
Мөн даатгагч Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуулийн дагуу гаргах баталгааны үнийн дүн даатгалын нөөц сангийн баталгаанд хамаарах эрсдэлийн сангаас хэтэрсэн бол давхар даатгалд хамрагдаж, эрсдэлийн үнэлгээ хийсэн байхыг шаардана (6¹.4).
Даатгагч нь Монгол Улсад болон гадаад улсад гагцхүү даатгалын үйл ажиллагаа болон түүнтэй холбоотой үйл ажиллагаа эрхэлнэ: Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49. "Даатгал" гэсэн үгийг тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчээс бусад этгээд хэрэглэх, даатгалын үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа сэтгэгдэл төрүүлэхүйц нэр томъёо ашиглахыг хориглоно: Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60.
Банкны баталгааг банк л гаргана
Банкны тухай хуулиар банк нь Монголбанкны зөвшөөрөлтэйгээр өөрийн нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдэд баталгаа, батлан даалт гаргах эрхтэй: БАНКНЫ ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 6. Мөн банк энэ хуулийн 17.1-17.3-т заасан хязгаарлалтын хүрээнд гуравдагч этгээдэд гэрээний дагуу баталгаа, батлан даалт гаргаж болно: Банкны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12.
Өөрөөр хэлбэл, банкны баталгаа гаргах эрх нь зөвхөн банкинд, даатгагчийн баталгаа гаргах эрх нь зөвхөн даатгалын тусгай зөвшөөрөлтэй компанид хамаарна. Энэ бол хоёр баталгааны үндсэн ялгаа болно.
Тендерийн баталгаанд хоёр төрөл хоёулаа хэрэглэгдэнэ
Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуулиар оролцогч тендерийн баталгааг банкны, эсхүл Монгол Улсын Засгийн газрын үнэт цаасны баталгаагаар, эсхүл Монгол Улсын даатгагчаас гаргасан баталгаагаар гаргана: Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14. Энэ нь тендерт хоёр төрлийн баталгаа хоёулаа ижил түвшинд хүлээн зөвшөөрөгддөг болохыг харуулж байна.
Хоёр баталгааны ялгаа — харьцуулсан хүснэгт
Практик алхамууд — баталгаагаар төлбөр шаардах
Баталгаа гаргагчаас төлбөр шаардахдаа дараах дарааллыг баримтална.
1. Баталгааны гэрээг сайтар шалгах
Юуны өмнө баталгааны гэрээний дараах нөхцөлийг тодорхойлно:
- Баталгаа гаргагч этгээд (банк уу, даатгагч уу)
- Баталгааны дүн, хязгаар
- Шаардлага гаргах хугацаа (энэ нь хамгийн чухал — 457.6, 457.9 дэх хэсэг)
- Шаардлагад хавсаргах баримт бичгийн жагсаалт
- Баталгаа хүчинтэй байх хугацаа
2. Шаардлагыг бичгээр, хугацаанд нь гаргах
Иргэний хуулийн 457.5 дахь хэсэгт зааснаар үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгээгүй бол үүрэг гүйцэтгүүлэгч нь баталгаа гаргагч банкнаас мөнгөн төлбөр төлөхийг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр шаардана. Энэ шаардлагыг гэрээнд заасан хугацаанд гаргах ёстой (457.6). Хугацаа хэтэрсэн тохиолдолд банк шаардлагыг хангахаас татгалзах эрхтэй (457.9).
3. Баримт бичгийг бүрэн хавсаргах
Банк нь шаардлага болон хавсаргасан баримт бичиг гэрээний нөхцөлд нийцэж байгаа эсэхийг тогтооно (457.8). Тиймээс гэрээнд заасан бүх баримт бичгийг бүрэн, зөв хавсаргах нь чухал.
4. Үүрэг гүйцэтгэгчид мэдэгдэх
Банк шаардлагыг хүлээн авсан даруй үүрэг гүйцэтгэгчид мэдэгдэж, шаардлага болон баримт бичгийн хуулбарыг шилжүүлнэ (457.7). Үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн хувьд энэ мэдэгдлийг хүлээн авсны дараа шаардлагаа дахин баталгаажуулах шаардлагатай болж болно (457.10).
5. Үүрэг гүйцэтгэгчид нөхөн төлбөр шаардах
Баталгаа гаргагч төлбөр төлсний дараа үүрэг гүйцэтгэгчээс буцаан шаардах эрхтэй. Иргэний хуулийн 457.15 дахь хэсэгт зааснаар банк, үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэж төлсөн мөнгийг үүрэг гүйцэтгэгчид сөрөг нэхэмжлэл гаргах замаар буцаан авах журмыг баталгаа гаргагч болон үүрэг гүйцэтгэгч гэрээгээр харилцан тохиролцоно.
Даатгагчийн баталгааны хувьд мөн адил зарчим үйлчилнэ. Баталгаа гаргагч нь өөрийн төлсөн төлбөрийг гэм буруутай этгээдээс буцаан шаардах эрхтэй.
Шүүхийн практик
Банкны баталгаа — үл маргах зарчим батлагдсан
Улсын дээд шүүхийн 2018 оны тогтоолоор "К банк" ХХК-иас баталгааны төлбөрийг гаргуулсан хэрэгт шүүх Иргэний хуулийн 457.1, 457.2 дахь хэсэгт заасныг баримтлан, банкны баталгааны үүрэг нь үндсэн гэрээгээр үүрэг гүйцэтгэгчийн хүлээсэн үүргээс үл хамааран гүйцэтгэгдэнэ гэж дүгнэсэн. Мөн банк шаардлагыг хангахаас татгалзах үндэслэлээ мэдэгдэх үүрэгтэй боловч хариуцагч ийм тайлбар, баримтыг шүүхэд ирүүлээгүй: Тогтоол #5272.
Баталгаа гаргагч нөхөх хариуцлага хүлээх нь
Улсын дээд шүүхийн 2018 оны өөр нэг тогтоолоор батлан даагч нь үүрэг гүйцэтгэгчийн өмнө үүрэг гүйцэтгэх чадварыг баталж, гүйцэтгэхгүй бол өөрөө хариуцах үүрэг хүлээнэ (Иргэний хууль 458.1), учир нь батлан даагч нь зээлдэгч компанийн үүргийг гүйцэтгэх чадвартай байх ёстой гэж гэрээнд тохиролцсон тул банк батлан даагчаас шаардах эрхтэй гэж дүгнэсэн: Тогтоол #24884.
Баталгаа гаргагч төлсөн төлбөрөө буцаан шаардах эрх
Улсын дээд шүүхийн 2021 оны тогтоолоор нэхэмжлэгч нь хариуцагчийн өмнөөс баталгааны гэрээний дагуу төлсөн төлбөрийг үндэслэлгүй хөрөнгөжилт гэж үзэн буцаан гаргуулах нэхэмжлэлийг хангасан. Шүүх Иргэний хуулийн 234.5 дахь заалт нь баталгаа гаргагч үндсэн гэрээний үүргийг шаардах эрхгүйг зохицуулахаас бус, өөрийн төлсөн төлбөрийг гэм буруутай этгээдээс буцаан шаардах эрхийг хязгаарлахгүй гэж дүгнэсэн: Тогтоол #8269.
Баталгааны гэрээний хүчин төгөлдөр байдал
Улсын дээд шүүхийн 2018 оны тогтоолоор "Б Д" ХХК-ийн гаргасан баталгаа нь Иргэний хуулийн 234.1 дэх хэсэгт заасан гэрээний шинжийг агуулсан, хүсэл зоригийн илэрхийлэл нь хүлээн авагдсан тул хүчин төгөлдөр хэлцэл гэж үзсэн. Даатгалын тухай хуулийн 49.1 дэх хэсэг нь даатгагчид зөвхөн даатгалын болон түүнтэй холбоотой үйл ажиллагаа эрхлэхийг заасан боловч баталгаа нь бизнесийн үйл ажиллагааны хүрээнд гаргасан тул хүчин төгөлдөр бус гэж үзэх үндэслэлгүй гэж дүгнэсэн: Тогтоол #5669.
Баталгаа гаргагчийн эсрэг шаардлага гаргах эрхээ алдахгүй
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2022 оны магадлалаар гэрээний дагуу батлан даагчид мэдээлэл өгч, зээл төлөх тухай шаардлага гаргахгүй байх нь батлан даагчийн эсрэг шаардлага гаргах эрхээ алдуулдаггүй гэж дүгнэсэн: Тогтоол #24884.
Түгээмэл асуултууд
Даатгалын компанийн баталгаа ба банкны баталгааны гол ялгаа юу вэ?
Хоёулаа үүргийн гүйцэтгэлийг хангах арга бөгөөд үндсэн зарчим нь ижил. Гол ялгаа нь баталгаа гаргагч этгээд: банкны баталгааг зөвхөн банк гаргаж, Иргэний хуулийн 457 дугаар зүйлээр зохицуулна. Харин даатгагчийн баталгааг даатгалын тусгай зөвшөөрөлтэй компани гаргаж, Даатгалын тухай хуулийн 6-1 дүгээр зүйл болон Иргэний хуулийн 457 дугаар зүйлийн журмаар зохицуулагдана.
Банкны баталгаагаар төлбөр шаардахад үндсэн гэрээний маргаан нөлөөлөх үү?
Ерөнхийдөө нөлөөлөхгүй. Иргэний хуулийн 457.2 дахь хэсэгт зааснаар баталгаа гаргагч банк үүргээ үндсэн гэрээгээр үүрэг гүйцэтгэгчийн хүлээсэн үүргээс үл хамааран гүйцэтгэнэ. Банк нь зөвхөн шаардлага болон хавсаргасан баримт бичиг гэрээний нөхцөлд нийцэж байгаа эсэхийг шалгана.
Банкны баталгааны төлбөрийг шаардах хугацаа хэзээ дуусдаг вэ?
Иргэний хуулийн 457.6 дахь хэсэгт зааснаар шаардлагыг банкны баталгааны гэрээнд заасан хугацаанд гаргах ёстой. Хэрэв гэрээнд заасан хугацаанд шаардлага гаргаагүй бол 457.9 дэх хэсгийн дагуу банк шаардлагыг хангахаас татгалзах эрхтэй.
Банкны баталгааны төлбөрийг ямар тохиолдолд улсын орлого болгодог вэ?
Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуулийн 14.6 дахь хэсэгт заасан нөхцөл үүссэн, тухайлбал тендерийн баталгаа гаргасан оролцогч тендерээсээ татгалзсан, гэрээ байгуулах үүргээ хэрэгжүүлээгүй зэрэг тохиолдолд захиалагч тендерийн баталгааг улсын орлого болгоно.
Даатгагчийн баталгааны төлбөрийг даатгагч үүрэг гүйцэтгэгчээс буцаан шаардаж болох уу?
Болно. Баталгаа гаргагч нь өөрийн төлсөн төлбөрийг гэм буруутай үүрэг гүйцэтгэгчээс буцаан шаардах эрхтэй. Иргэний хуулийн 234.5 дахь хэсэг нь баталгаа гаргагчид үндсэн гэрээний үүргийг шаардах эрх олгохгүй боловч өөрийн төлсөн төлбөрийг гэм буруутай этгээдээс буцаан шаардах эрхийг хязгаарлахгүй.
Дүгнэлт
Даатгагчийн баталгаа ба банкны баталгаа нь үүргийн гүйцэтгэлийг хангах ижил зарчимд суурилдаг боловч баталгаа гаргагч этгээд, зохицуулалтын хүрээ, хяналтын байгууллагаараа ялгаатай. Практик зөвлөмж:
- Баталгааны гэрээг сайтар уншиж, шаардлага гаргах хугацаа, хавсаргах баримт бичгийн жагсаалтыг тодорхой мэдэж байх.
- Шаардлагыг гэрээнд заасан хугацаанд, бичгээр гаргах — хугацаа хэтэрвэл банк, даатгагч аль аль нь татгалзах эрхтэй.
- Үндсэн гэрээний маргаан нь баталгаа гаргагчийн үүргийг ерөнхийдөө зогсоохгүй (457.2) гэдгийг санах.
- Баталгаа гаргагч төлбөр төлсний дараа үүрэг гүйцэтгэгчээс буцаан шаардах эрхтэй — энэ нь баталгаа гаргагчийн эрхийг хязгаарлахгүй.
- Тендерийн баталгаанд хоёр төрлийн баталгаа хоёулаа хүлээн зөвшөөрөгддөг тул гэрээний нөхцөлд тохирохыг сонгох.
Эргэлзээтэй тохиолдолд мэргэжлийн хуульчтай зөвлөлдөж, баталгааны гэрээний нөхцөлийг урьдчилан шалгуулах нь зүйтэй.
