Түрээсийн байранд гал гарсан бол түрээслэгч, өмчлөгчийн хариуцлагыг хэрхэн тогтоох вэ?
Түрээсийн байранд гал гарсан үед түрээслэгч, өмчлөгчийн хариуцлагыг хэрхэн тогтоох, гэм хорыг хэн арилгах, ямар нотлох баримт цуглуулах талаар хууль зүйн практик зөвлөгөө.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Түрээсийн байранд гал гарсан үед хамгийн түрүүнд шийдэх ёстой асуудал нь галын шалтгааныг тогтоож, буруутай этгээдийг тодорхойлох юм. Гал нь барилгын доголдол, цахилгааны шугам, галын аюулгүй байдлын шаардлага зөрчсөнөөс үүдсэн бол өмчлөгч, харин түрээслэгчийн болгоомжгүй үйлдэл, ахуйн хэрэгслийн буруу ашиглалтаас үүдсэн бол түрээслэгч хариуцлага хүлээнэ. Хариуцлагыг зөв тогтоохын тулд галын шалтгааныг нотлох албан ёсны баримт бичиг зайлшгүй шаардлагатай.
Энэхүү нийтлэлд түрээсийн байранд гал гарсан тохиолдолд талуудын хариуцлагыг хэрхэн тогтоох, ямар хуулийн заалт үйлчлэх, ямар нотлох баримт цуглуулах, шүүхэд хэрхэн хандах талаар практик зөвлөгөөг танилцуулж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
Түрээсийн байранд гал гарсан үеийн харилцааг хэд хэдэн хуулийн заалт зохицуулна. Эдгээрийг гурван бүлэгт хувааж үзэж болно.
1. Түрээсийн гэрээний харилцаа
Орон сууц хөлслөх гэрээгээр хөлслүүлэгч нь сууцны зориулалттай байрыг хөлслөгчийн эзэмшилд шилжүүлэх, хөлслөгч нь хэлэлцэн тохирсон хөлс төлөх үүрэг хүлээнэ (Иргэний хууль, 302). Орон сууц хөлслөх гэрээнд эд хөрөнгө хөлслөх гэрээний холбогдох заалтууд нэгэн адил хамаарна.
Хөлслүүлэгч нь хөлслөх хугацааны турш гэрээнд заасны дагуу ашиглах боломжтой, ашиглалтын шаардлага хангасан, биет байдлын болон эрхийн доголдолгүй эд хөрөнгийг хөлслөгчид шилжүүлэх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 288). Мөн гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол хөлслүүлсэн эд хөрөнгөд засвар, үйлчилгээ хийх үүрэг хөлслүүлэгчид ногдоно.
Харин хөлслөгч нь хөлслөн авсан эд хөрөнгийг гэрээнд заасан нөхцөл, зориулалтын дагуу ашиглах, хөлслүүлэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр эд хөрөнгө болон түүний хийц, зохион байгуулалтыг өөрчлөхгүй байх, ердийн болон гэрээгээр тохиролцсон элэгдлээс илүү муутгахгүй байх үүрэг хүлээнэ (Иргэний хууль, 289). Хөлслөн авсан эд хөрөнгөд доголдол илэрсэн буюу гэнэтийн нөхцөл байдал бий болсноор бүрэн бүтэн байдлыг хангах зайлшгүй арга хэмжээ авах шаардлага гарсан бол энэ тухай хөлслүүлэгчид нэн даруй мэдэгдэх үүрэгтэй.
Гэрээ дуусгавар болоход хөлслөгч эд хөрөнгийн ердийн буюу гэрээгээр тохиролцсон элэгдлийг тооцон тухайн эд хөрөнгийг хөлслүүлэгчид буцааж өгөх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 295). Хөлслөгч хөлслөн авсан эд хөрөнгийг гэрээнд заасан нөхцөл, зориулалтаар ашигласны үр дүнд тухайн эд хөрөнгө муудсан тохиолдолд хариуцлага хүлээхгүй (Иргэний хууль, 291).
2. Гэм хор учруулсны хариуцлага
Бусдын эрх, амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд хууль бусаар санаатай буюу болгоомжгүй үйлдэл (эс үйлдэхүй)-ээр гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг хариуцан арилгах үүрэгтэй (Иргэний хууль, 497). Гэм хор учруулсан этгээд ийнхүү гэм хор учруулсан нь түүний буруугаас болоогүй гэдгийг нотолбол хуульд зааснаас бусад тохиолдолд хариуцлагаас чөлөөлөгдөнө.
Гал түймрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой заалт бол барилга байгууламжийн хийц, зохион байгуулалтыг дур мэдэн өөрчилсөн, эсхүл түүнд байрлуулсан буюу дамжуулан оруулсан эрчим хүч, галын болон тэсрэх аюултай, хортой бодисын улмаас бусдын амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд гэм хор учирсан бол уг гэм хорыг тухайн үйл ажиллагаа явуулж байгаа этгээд, эсхүл аюултай зүйлийг өмчлөгч буюу эзэмшигч хариуцан арилгах үүрэгтэй (Иргэний хууль, 502). Онцгой аюул учруулж болох барилга байгууламж, эд хөрөнгийг өмчлөгч буюу эзэмшигч нь гэм буруутай байсан эсэхээс үл хамааран энэ гэм хорыг хариуцна.
Бусдын эд хөрөнгөд гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг арилгахдаа гэм хор учруулахаас өмнө байсан байдалд нь сэргээх буюу учирсан хохирлыг мөнгөөр нөхөн төлнө (Иргэний хууль, 510). Гэм хор учрах буюу хохирлын хэмжээ нэмэгдэхэд хохирогчийн хэтэрхий болгоомжгүй үйлдэл, эс үйлдэл нөлөөлсөн бол шүүх хариуцах гэм хорын хэмжээг багасгаж болно (Иргэний хууль, 514).
3. Галын аюулгүй байдлын шаардлага
Галын аюулгүй байдлын тухай хуулиар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын эрх, үүргийг тодорхой зохицуулсан. Иргэн нь ахуйн галын аюулгүй байдлыг бүрэн хангаж, холбогдох хууль тогтоомж, галын аюулгүй байдлын норм, нормативын баримт бичгийн шаардлагыг сахин биелүүлэх, гал түймэр гарч байгаа тохиолдолд онцгой байдлын байгууллагад нэн даруй мэдэгдэх үүрэг хүлээнэ (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16).
Барилга байгууламж, тээврийн хэрэгсэл гал түймэр унтраах анхан шатны багаж, хэрэгслээр хангагдсан байх, барилга байгууламж галын аюулгүй байдлын норм, нормативын баримт бичигт заасан гал түймрээс хамгаалах автомат тоног төхөөрөмжтэй байх шаардлагатай (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 19). Энэ хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25).
Хариуцлагыг тогтоох үйл явц
Гал гарсны дараах хариуцлагыг тогтоох үйл явцыг дараах диаграмаар харуулж болно.
Алхам 1: Галын шалтгааныг албан ёсоор тогтоох
Гал түймрийн шалтгаан, нөхцөлийг гал түймрийн улсын хяналтын байцаагч тогтоож, гал түймэр гарсан тухай акт гаргадаг. Гал түймэр гарсан тухай акт нь гал түймрийн улмаас хүний амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд хохирол учирсан болохыг нотолсон баримт бичиг болдог (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3). Гал түймрийн шалтгаан, нөхцөлийг тогтоох явцад гал түймрийн улсын хяналтын байцаагч хойшлуулшгүй ажиллагаа явуулна (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Энэ акт нь хариуцлагыг тогтоох үндсэн баримт бичиг тул гал гарсны дараа онцгой байдлын байгууллагад нэн даруй мэдэгдэж, актыг заавал гаргуулах хэрэгтэй.
Алхам 2: Нотлох баримт цуглуулах
Хэргийн оролцогч нь өөрийн шаардлага ба татгалзлын үндэс болж байгаа байдлын талаарх нотлох баримтаа өөрөө гаргаж өгөх, цуглуулах үүрэгтэй (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 38). Нотлох баримт нь зохигч, гуравдагч этгээдийн тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, бичмэл ба цахим баримт, эд мөрийн баримт, шинжээчийн дүгнэлт, гэрэл зураг, дүрс, дууны бичлэг зэргээр тогтоогдоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 37).
Практикт дараах баримт бичгүүдийг цуглуулах нь чухал:
- Гал түймэр гарсан тухай акт — галын шалтгаан, хохирлын хэмжээг нотолно.
- Түрээсийн гэрээ — талуудын эрх, үүргийг тодорхойлно.
- Эд хөрөнгийг шилжүүлэх үеийн жагсаалт — гэрээний харилцаа үүсэх, дуусгавар болох үед талууд гэрээгээр шилжүүлбэл зохих эд хөрөнгийн тоо хэмжээ, үнэ, шилжүүлэх үеийн чанарын байдал зэргийг заасан жагсаалтыг хамтран үйлдэж, гарын үсэг зурж баталгаажуулна (Иргэний хууль, 328).
- Хохирлын үнэлгээ — гал түймрийн улмаас учирсан хохирлын хэмжээг эрх бүхий үнэлгээний байгууллагаар тогтоолгох эрхтэй (Галын аюулгүй байдлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16).
- Гэрчийн мэдүүлэг, гэрэл зураг, бичлэг.
Шаардлагатай бол шүүх шинжлэх ухаан, техникийн тусгай мэдлэг шаардагдах асуудлыг тодруулахын тулд шинжээчийг томилно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 47).
Алхам 3: Хариуцлага хүлээлгэх этгээдийг тодорхойлох
Галын шалтгаан тогтоогдсоны дараа хариуцлагыг дараах байдлаар хуваарилна.
Гэм хор учруулахад хэд хэдэн этгээд оролцсон бол тэдгээр нь уг гэм хорыг хамтран хариуцах бөгөөд шууд гэм хор учруулсан этгээд төдийгүй, түүнийг уруу татсан, дэмжин тусалсан, түүнчлэн гэм хор учруулсны үр дүнг санаатай ашигласан этгээд нэгэн адил хариуцлага хүлээнэ (Иргэний хууль, 497).
Алхам 4: Хохирлыг нөхөн төлүүлэх
Хохирол нөхөн төлүүлэхдээ дараах хувилбаруудыг сонгож болно.
- Эд хөрөнгийг сэргээх — гэм хор учруулахаас өмнө байсан байдалд нь сэргээх (адил нэр, төрөл, чанарын эд хөрөнгө өгөх, гэмтсэн эд хөрөнгийг засах).
- Мөнгөөр нөхөн төлөх — учирсан хохирлыг мөнгөөр нөхөн төлөх (Иргэний хууль, 510).
Хэрэв гал нь түрээслэгчийн буруугаас үүдсэн бол хөлслүүлэгч нь эд хөрөнгөө өөрчилсөн, муутгаснаас өөрт учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр гэрээ дуусгавар болсноос хойш зургаан сарын дотор нэхэмжлэл гаргах эрхтэй (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 298).
Алхам 5: Хөөн хэлэлцэх хугацааг анхаарах
Хөөн хэлэлцэх хугацааг зөв тооцох нь практикт чухал. Гэм хор учруулснаас үүсэх үүрэгтэй холбоотой шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа таван жил байна (Иргэний хууль, 75). Харин гэрээний үүрэгтэй холбоотой шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа гурван жил, үл хөдлөх эд хөрөнгөтэй холбоотой гэрээний үүрэгт шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа зургаан жил байна.
Хөөн хэлэлцэх хугацааг шаардах эрх үүссэн үеэс эхлэн тоолно. Шаардах эрх нь эрх зөрчигдсөн, эрх зөрчигдсөн тухай мэдсэн, эсхүл мэдэх ёстой байсан үеэс үүснэ (Иргэний хууль, 76).
Шүүхийн практик
Гал гарсны улмаас учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхтэй холбоотой маргааныг шүүх хэргийн оролцогчийн гаргасан нотлох баримтыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан үзсэний үндсэн дээр өөрийн дотоод итгэлээр үнэлнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 40). Нотлох баримтыг тухайн хэрэгт хамааралтай, ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлдэг.
Практикт шүүх дараах асуудлыг голчлон авч үздэг:
- Галын шалтгаан — гал түймэр гарсан тухай актад заасан шалтгаан, гал түймрийн улсын хяналтын байцаагчийн дүгнэлт.
- Буруугийн зэрэг — гэм хор учруулсан этгээд буруугүй гэдгээ нотолсон эсэх (Иргэний хууль, 497).
- Хохирогчийн буруу — хохирогчийн хэтэрхий болгоомжгүй үйлдэл, эс үйлдэл хохирлын хэмжээнд нөлөөлсөн эсэх (Иргэний хууль, 514).
- Хохирлын хэмжээ — үнэлгээний байгууллагын дүгнэлтээр тогтоосон хохирол.
Хэрэв гал нь барилгын доголдол, галын аюулгүй байдлын шаардлага зөрчсөнөөс үүдсэн бол өмчлөгч буюу эзэмшигч нь гэм буруутай байсан эсэхээс үл хамааран хариуцна (Иргэний хууль, 502). Харин гал нь гэнэтийн буюу давагдашгүй хүчний шинжтэй онцгой нөхцөл байдлын улмаас, эсхүл хохирогчийн буруутай үйл ажиллагааны улмаас учирсан бол өмчлөгч буюу эзэмшигч хариуцлага хүлээхгүй (Иргэний хууль, 500).
Түгээмэл асуултууд
Түрээсийн байранд гал гарвал хэн эхлээд хариуцлага хүлээх вэ?
Галын шалтгааныг тогтоосны дараа буруутай этгээд хариуцлага хүлээнэ. Хэрэв гал нь барилгын доголдол, цахилгааны шугам, галын аюулгүй байдлын шаардлага зөрчсөнөөс үүдсэн бол өмчлөгч, харин түрээслэгчийн болгоомжгүй үйлдэл, галтай эд зүйлс, ахуйн хэрэгслийн буруу ашиглалтаас үүдсэн бол түрээслэгч хариуцна.
Гал гарсны дараа хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр шүүхэд хэдийд хандах вэ?
Гэм хор учруулснаас үүсэх шаардлагын хөөн хэлэлцэх хугацаа таван жил байна. Харин түрээсийн гэрээний үүрэгтэй холбоотой, тухайлбал эд хөрөнгийг муутгасан, гэмтээснээс учирсан хохирлын шаардлагыг гэрээ дуусгавар болсноос хойш зургаан сарын дотор гаргах шаардлагатай.
Галын шалтгааныг хэн тогтоодог вэ?
Гал түймрийн шалтгаан, нөхцөлийг гал түймрийн улсын хяналтын байцаагч тогтоож, гал түймэр гарсан тухай акт гаргадаг. Энэ акт нь хохирол учирсан эсэх, галын шалтгааныг нотлох үндсэн баримт бичиг болдог.
Түрээслэгч галын улмаас учирсан хохирлыг өмчлөгчөөс шаардаж болох уу?
Болно. Хэрэв гал нь өмчлөгчийн хариуцсан барилгын доголдол, галын аюулгүй байдлын шаардлагыг хангаагүйгээс үүдсэн бол түрээслэгч өмчлөгчөөс гэм хорыг арилгуулахаар шаардах эрхтэй. Үүнийг нотлох баримтаар үндэслэх шаардлагатай.
Галын хохирлыг даатгалаар нөхөн төлүүлж болох уу?
Болно. Эд хөрөнгийн гэм хорын даатгал, хариуцлагын даатгал байгаа тохиолдолд даатгагч гэрээгээр хүлээсэн үүргийн хэмжээнд хохирлыг нөхөн төлнө. Гуравдагч этгээд даатгагчид шууд шаардлага гаргах эрхтэй (Иргэний хууль, 444).
Дүгнэлт
Түрээсийн байранд гал гарсан үед хариуцлагыг тогтоохын тулд дараахь зүйлийг анхаарах нь чухал.
- Галын шалтгааныг албан ёсоор тогтоолгох — онцгой байдлын байгууллагад нэн даруй мэдэгдэж, гал түймэр гарсан тухай актыг заавал гаргуулна.
- Нотлох баримтаа бүрэн цуглуулах — түрээсийн гэрээ, эд хөрөнгийн жагсаалт, хохирлын үнэлгээ, гэрчийн мэдүүлэг, гэрэл зураг, бичлэг.
- Буруутай этгээдийг зөв тодорхойлох — гал нь барилгын доголдол, галын аюулгүй байдлын шаардлага зөрчсөнөөс үүдсэн бол өмчлөгч, түрээслэгчийн болгоомжгүй үйлдлээс үүдсэн бол түрээслэгч хариуцна.
- Хөөн хэлэлцэх хугацааг анхаарах — гэм хорын шаардлагыг таван жилийн дотор, гэрээний үүргийн шаардлагыг гурван жил, түрээсийн гэрээ дуусгавар болсноос хойш зургаан сарын дотор гаргана.
- Даатгалын боломжийг ашиглах — эд хөрөнгийн гэм хорын даатгал, хариуцлагын даатгал байгаа бол даатгагчид шаардлага гаргаж болно.
Хамгийн гол нь галын шалтгааныг нотлох албан ёсны баримт бичиг байх бөгөөд үүнгүйгээр хариуцлагыг тогтоох, хохирлыг нөхөн төлүүлэх нь практикт хүндрэлтэй байдаг. Маргаан үүссэн тохиолдолд мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авахыг зөвлөж байна.
