Шинээр батлагдсан хууль хэзээнээс үйлчлэхийг хэрхэн шалгах вэ?
Шинээр батлагдсан хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл, албан ёсны эх, шилжилтийн заалтаар хэрхэн шалгах талаарх практик гарын авлага.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Шинээр батлагдсан хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг мэдэхийн тулд тухайн хууль "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд албан ёсоор нийтлэгдсэн огноог олж, түүнээс хойш 10 хоногийн дараах өдрийг тооцох буюу хуульд тусгайлан заасан хүчин төгөлдөр болох хугацааг шалгах хэрэгтэй. Хууль батлагдсан өдөр, нийтэд мэдээлсэн өдөр, үйлчилж эхлэх өдөр нь хоорондоо ялгаатай байдаг тул эдгээрийг андуурч болохгүй. Энэхүү нийтлэлээр шинэ хууль хэзээнээс үйлчлэхийг алхам алхмаар хэрхэн шалгах, ямар эх сурвалжид найдах, ямар алдаанаас зайлсхийх талаар тайлбарлана.
Хууль зүйн үндэслэл
Хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг зохицуулсан үндсэн заалтуудыг Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль болон Хууль тогтоомжийн тухай хуулиас харж болно.
Хууль хүчин төгөлдөр болох үндсэн дүрэм
Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 5.3-т "Тухайн хууль тогтоомжид өөрөөр заагаагүй бол уг шийдвэр 'Төрийн мэдээлэл' эмхэтгэлд албан ёсоор нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа хүчин төгөлдөр болно" гэж тодорхой заасан байна (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5). Энэ бол хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг үндсэн дүрэм юм. Өөрөөр хэлбэл, хуульд өөр хугацаа заагаагүй л бол нийтлэгдсэн өдрөөс хойш 10 хоногийн дараа үйлчилж эхэлнэ.
Мөн хууль тогтоомжийг "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд албан ёсоор бүрэн эхээр нь нийтэлдэг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэхдээ уг эмхэтгэлд нийтэлсэн албан ёсны эхийг баримтална (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Хуулийг нийтлэх, хүргэх журам
Хууль тогтоомжийг Улсын Их Хурлын Тамгын газар "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтэлнэ (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43). Улсын Их Хурлын Тамгын газар нь хууль тогтоомжийн албан ёсны эхээс хуулбарласан хувийг холбогдох төрийн байгууллагад хүргүүлж, төрийн байгууллага хууль тогтоомжийн санг бүрдүүлдэг (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44).
Албан ёсны эх гэдэг нь Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасны дагуу ёсчилсон Улсын Их Хурлын Тамгын газарт хадгалах хууль тогтоомжийн хувийг хэлнэ (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42).
Шилжилтийн заалт — хүчин төгөлдөр болох хугацааг тусгайлан заах
Хуулийг дагаж мөрдөх журмаар хууль бүхэлдээ, эсхүл хуулийн тодорхой анги, хэсэг, бүлэг, зүйл, заалт хүчин төгөлдөр үйлчилж эхлэх нөхцөлийг зохицуулна (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27). Энэ нь нэг хуулийн зарим заалт өөр өөр хугацаанд үйлчилж эхлэх боломжтой гэсэн үг. Тухайлбал, хуулийн 3 дугаар зүйл 2027 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс, бусад заалт нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа үйлчилж болно.
Шилжилтийн заалтад мөн өмнө үйлчилж байсан хууль, эрх зүйн зохицуулалтын дагуу үүссэн харилцаа, иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, үүргийг шинэ хуулийн дагуу хэрхэн хамгаалах, хүлээн зөвшөөрөх талаар зохицуулна.
Буцаан хэрэглэхгүй байх зарчим
Тухайн хуульд өөрөөр заагаагүй бол хуулийг буцаан хэрэглэхгүй (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26¹). Иргэний эрх зүйн харилцаанд ч иргэний хууль тогтоомжийг буцаан хэрэглэхгүй (Иргэний хууль, 5). Энэ зарчим нь шинэ хууль хэзээнээс үйлчлэхийг тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой.
Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн сан
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн санд хууль тогтоомжийн "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтлэгдсэн эх хувь, түүний үзэл баримтлал, хууль тогтоомжид оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн түүх, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээний тайланг хавсаргана (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45). Иймээс энэ сан нь хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг шалгах найдвартай эх сурвалж болно.
Практик алхамууд — хууль хэзээнээс үйлчлэхийг хэрхэн шалгах вэ
Доорх дарааллаар шалгавал алдаа гаргахгүй.
Алхам 1: Хуулийн нэр, батлагдсан огноог тодорхойлох
Эхлээд тухайн хуулийн яг нэрийг (жишээ нь "Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/") болон Улсын Их Хурлаас батлагдсан огноог тодорхойлно. Батлагдсан огноо нь үйлчилж эхлэх огноо биш гэдгийг санаарай.
Алхам 2: "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтлэгдсэн огноог ол
Хууль тогтоомжийг Улсын Их Хурлын Тамгын газар "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтэлдэг (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43). Эмхэтгэлд нийтлэгдсэн огноо нь цаашдын тооцооны эхлэл болно.
Алхам 3: Хуульд тусгай хугацаа заасан эсэхийг шалга
Хуулийн эцсийн хэсэг буюу "Хууль хүчин төгөлдөр болох" тухай зүйлийг уншина. Жишээнүүд:
- Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн 53.1-д "Энэ хуулийг 2017 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө" гэж тусгайлан заасан (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53). Энэ тохиолдолд 10 хоногийн дүрэм хэрэглэгдэхгүй, заасан өдрөөс үйлчилнэ.
- Хэрэв тусгай хугацаа байхгүй бол Хууль тогтоомжид өөрөөр заагаагүй тул эмхэтгэлд нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа үйлчилнэ (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Алхам 4: Шилжилтийн заалтыг шалга
Хуульд шилжилтийн заалт байвал тодорхой зүйл, хэсэг, бүлэг нь өөр өөр хугацаанд үйлчилж эхлэх боломжтой (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27). "Энэ хуулийн X дүгээр зүйл 2028 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн дагаж мөрдөнө" гэх мэт заалтыг анхааралтай уншина.
Алхам 5: Албан ёсны эх сурвалжаас баталгаажуул
Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн сангаас хууль тогтоомжийн албан ёсны эх, нэмэлт өөрчлөлтийн түүхийг шалгаж болно (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45). Хэвлэл мэдээллийн мэдээлэлд биш, "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтэлсэн албан ёсны эхийг баримтална (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Шүүхийн практик — буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмын жишээ
Шинэ хууль хэзээнээс үйлчлэх асуудал шүүхийн практикт хэрхэн шийдэгддэгийг дараах жишээнүүдээс харж болно. Эдгээр нь хууль хүчин төгөлдөр болох хугацаа болон буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмыг практикт хэрхэн хэрэглэдэг болохыг харуулна.
Харилцаа үүсэх үеийн хуулийг хэрэглэх
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн магадлалд "Эрх зүйн харилцаа үүсэх үед хүчингүй болсон хуулийг хэрэглэхгүй, харин тухайн үед хүчин төгөлдөр байсан хуулийг хэрэглэх ёстой" гэж дүгнэсэн (Тогтоол #26327). Мөн зээлийн гэрээний харилцаа үүсэх үед хүчин төгөлдөр байсан хууль тогтоомж нь оролцогчдын зан үйлийг зохицуулах тул шинээр батлагдсан хуулийг буцаан хэрэглэхгүй гэж тайлбарласан.
Шинэ хууль хуучин үйл баримтад хамаарахгүй
Улсын дээд шүүхийн тогтоолд шинэчлэн найруулсан Төрийн албаны тухай хуулийн 50 дугаар зүйлийн зохицуулалт нь хууль хэрэгжиж эхэлсэн хугацаанаас хойшхи үйл баримтад үйлчилнэ гэж дүгнэсэн. 2016 онд гаргасан шийдвэрт хамаарахгүй гэсэн үндэслэлээр шинэ хуулийг буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмыг баримталсан (Тогтоол #4772).
Хуулийн өөрчлөлтийг буцаан хэрэглэхгүй
Гэм хорын хохирлын маргаанд шүүх Иргэний хуульд орсон өөрчлөлтийг буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмыг баримталж, "Иргэний хуулийн 230.2-т заасан 'Сэтгэцэд учирсан хор уршгийг мөнгөн хэлбэрээр арилгах' гэсэн өөрчлөлтийг буцаан хэрэглэхээр тухайлан заагаагүй" гэж дүгнэсэн (Тогтоол #10727). Энэ нь шинэ заалт хэзээнээс үйлчлэх, хуучин үйл баримтад хамаарах эсэхийг тодорхойлох жишээ болно.
Эдгээр жишээнээс харахад хууль хүчин төгөлдөр болох хугацааг зөв тодорхойлох, буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмыг баримтлах нь маргааныг зөв шийдвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой.
Түгээмэл асуултууд
Шинээр батлагдсан хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг хамгийн найдвартай хаанаас шалгах вэ?
Хамгийн найдвартай эх сурвалж нь "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтлэгдсэн албан ёсны эх юм. Хууль тогтоомжийг Улсын Их Хурлын Тамгын газар уг эмхэтгэлд нийтэлдэг бөгөөд нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа хүчин төгөлдөр болно (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5). Хэвлэл мэдээллийн мэдээлэл биш, албан ёсны эхийг баримтлах ёстой.
Хуульд хүчин төгөлдөр болох тусгай хугацаа заасан бол яах вэ?
Тухайн хууль тогтоомжид өөрөөр заагаагүй бол л нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа үйлчилнэ. Хэрэв хуульд "2027 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө" гэх мэт тусгай хугацаа заасан бол яг тэр өдрөөс үйлчилж эхэлнэ (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53).
Хууль хэзээнээс үйлчлэхийг хаанаас албан ёсоор баталгаажуулж болох вэ?
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн сангаас хууль тогтоомжийн албан ёсны эх, түүнд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн түүх, хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээний тайланг хавсарган байршуулдаг тул эндээс шалгах боломжтой (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Шинэ хууль өмнөх үйл баримтад буцаан үйлчлэх үү?
Ерөнхийдөө хуулийг буцаан хэрэглэхгүй. Тухайн хуульд өөрөөр заагаагүй бол шинэ хууль нь хүчин төгөлдөр болсноос хойш үүссэн харилцаанд үйлчилнэ. Харилцаа үүсэх үед хүчин төгөлдөр байсан хуулийг хэрэглэнэ (Иргэний хууль, 5, Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26¹).
Хууль батлагдсан өдрөөсөө шууд үйлчилж эхэлдэг үү?
Үгүй. Хууль батлагдсан, нийтлэгдсэн, хүчин төгөлдөр болсон гэсэн гурван өөр үе шат байдаг. Батлагдсан өдөр нь үйлчилж эхлэх өдөр биш. Албан ёсны эмхэтгэлд нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа буюу хуульд тусгайлан заасан өдрөөс үйлчилж эхэлдэг (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Дүгнэлт
Шинээр батлагдсан хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг шалгахдаа дараах хэдэн гол зүйлийг санаарай:
- Батлагдсан өдөр = үйлчилж эхлэх өдөр биш. Хууль батлагдсан, нийтлэгдсэн, хүчин төгөлдөр болсон гэсэн гурван үе шатыг ялгаж ойлго.
- Үндсэн дүрэм: "Төрийн мэдээлэл" эмхэтгэлд нийтлэгдсэнээс хойш 10 хоногийн дараа хүчин төгөлдөр болно (Монгол улсын их хурлын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
- Тусгай хугацааг үргэлж шалга. Хуулийн эцсийн зүйлд "хэзээнээс дагаж мөрдөнө" гэсэн заалт байж болно (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53).
- Шилжилтийн заалтыг анхаар. Зарим зүйл, хэсэг нь өөр өөр хугацаанд үйлчилж эхэлж болно (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27).
- Буцаан хэрэглэхгүй байх зарчмыг баримтал. Харилцаа үүсэх үед хүчин төгөлдөр байсан хуулийг хэрэглэнэ (Иргэний хууль, 5).
- Албан ёсны эхийг баримтал. Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн сангаас албан ёсны эх, нэмэлт өөрчлөлтийн түүхийг шалга (Хууль тогтоомжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Эдгээр алхмыг дарааллаар нь баримтласнаар та шинэ хууль хэзээнээс үйлчилж эхлэхийг алдаагүй тодорхойлж, өөрийн эрх, үүргийг зөв хэрэгжүүлэх боломжтой болно.
