Компани шилжүүлэх: Хувьцаа худалдахаас эхлээд нэгтгэх хүртэлх бүх үйл явц

Компанийг бусдад шилжүүлэхдээ зөвхөн хувьцаа худалдах, худалдан авах гэрээ байгуулахаас гадна өөрчлөн байгуулах (нийлүүлэх, нэгтгэх) хэлбэрийг сонгож болох бөгөөд хэлцлийн төрлөөс хамааран Улсын бүртгэлийн байгууллага, Монополын эсрэг газар болон Санхүүгийн зохицуулах хороонд заавал бүртгүүлж, зээлдүүлэгчдээ ажлын 15 өдрийн дотор мэдэгдэх хуулийн хатуу журамтай.

Оршил

Компанийг өөр этгээдэд шилжүүлэх нь зөвхөн хувьцааг худалдахаас илүү өргөн хүрээний ойлголт юм. Энэ нь компанийн өмчлөл, эрх, үүрэг, хариуцлагыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн шилжүүлэх нарийн төвөгтэй хууль зүйн үйл явц байдаг. Иргэд, бизнес эрхлэгчид компанийг шилжүүлэхдээ ихэвчлэн хувьцаа худалдах, худалдан авах гэрээ байгуулахыг гол арга зам гэж ойлгодог ч үүнээс гадна компанийг өөрчлөн байгуулах (нийлүүлэх, нэгтгэх, хуваах, тусгаарлах) замаар шилжүүлж болдог.

Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу компани шилжүүлэх үндсэн аргууд, тэдгээрийн хууль зүйн үндэслэл, иргэн, хуулийн этгээдийн хийх ёстой практик алхмуудыг дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

Хууль зүйн үндэслэл

Компани шилжүүлэх үйл ажиллагааг голчлон Компанийн тухай хуулиар зохицуулдаг. Шилжүүлгийн хэлбэрээс хамааран дараах үндсэн аргууд байдаг.

1. Хувьцаа шилжүүлэх (Худалдах, бэлэглэх, өвлүүлэх)

Энэ нь компанийн өмчлөх эрхийг шилжүүлэх хамгийн түгээмэл арга юм. Хувьцаа эзэмшигч нь өөрийн эзэмшлийн хувьцааг бусдад чөлөөтэй захиран зарцуулах эрхтэй байдаг. Хувьцаа худалдах-худалдан авах гэрээг Иргэний хууль, 243-д заасан ерөнхий зохицуулалтын дагуу байгуулах бөгөөд биет байдлын болон эрхийн зөрчилгүй хөрөнгө, холбогдох баримт бичгийг шилжүүлэх үүрэг үүсдэг.

• Компанийн тухай хууль 4.1-д зааснаар хувьцаат компанийн хувьцаа эзэмшигч нь бусад хувьцаа эзэмшигчийн саналыг харгалзахгүйгээр хувьцаагаа чөлөөтэй захиран зарцуулах эрхтэй.
• Энгийн хувьцаа эзэмшигчийн эрх: Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34-д зааснаар энгийн хувьцаа эзэмшигч нь хурлаар хэлэлцэж буй асуудалд хувь тэнцүүлэн санал өгөх, ногдол ашиг авах эрхтэй. Мөн хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн хувьд бусад хувьцаа эзэмшигчийн хувьцааг тэргүүн ээлжид худалдан авах давуу эрх эдэлнэ.
• Тэргүүн ээлжид худалдан авах эрх: Хэрэв компани нэмж хувьцаа гаргах гэж байгаа бол Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 38-д заасны дагуу одоогийн хувьцаа эзэмшигчид өөрсдийн эзэмшлийн хувьтай хувь тэнцүүлэн тэргүүн ээлжид худалдан авах эрхтэй. Мэдэгдэл хүлээн авснаас хойш ажлын 30 өдрийн дотор уг эрхээ хэрэгжүүлэх саналаа ирүүлдэг.
• Их хэмжээний хэлцэл: Хэрэв шилжүүлж буй хувьцаа эсхүл шилжүүлж буй эд хөрөнгийн үнийн дүн нь компанийн сүүлийн балансын активын нийт дүнгийн 25 хувиас дээш байвал энэ нь Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 87-д заасан "Их хэмжээний хэлцэл"-д тооцогдоно. Энэ тохиолдолд ТУЗ (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал) санал нэгтэйгээр шийдвэр гаргах шаардлагатай (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88, Компанийн тухай хууль 88.1).
• Хувьцааны хяналтын багц ба заавал санал болгох үүрэг: Компанийн энгийн хувьцааны гуравны нэг буюу түүнээс дээш хэмжээний хувьцааг хяналтын багц гэх бөгөөд хувьцаат компанийн хяналтын багцыг худалдан авсан этгээд нь ажлын 60 өдрийн дотор бусад хувьцаа эзэмшигчийн хувьцааг сүүлийн 6 сарын зах зээлийн үнийн жигнэсэн дунджаас доошгүй үнээр худалдан авахаар санал гаргах үүрэгтэй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57).

2. Компанийг өөрчлөн байгуулах замаар шилжүүлэх

Энэ нь компанийн бүтэц, зохион байгуулалтыг өөрчилж, түүний эрх, үүргийг шинээр эсвэл өөр компанид шилжүүлэх үйл явц юм (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18).

• Нийлүүлэх: Хоёр ба түүнээс дээш компанийн үйл ажиллагааг зогсоож, тэдгээрийн эрх, үүрэг, хариуцлагыг шинээр бий болсон компанид шилжүүлнэ (А+Б=Шинэ В). Үүнийг Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 19 болон Компанийн тухай хууль 19.1-д тодорхойлсон.
• Нэгтгэх: Компанийн үйл ажиллагааг зогсоож, түүний эрх, үүрэг, хариуцлагыг өөр компанид шилжүүлнэ (А+Б=А). Энэ талаар Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20 болон Компанийн тухай хууль 20.1-д заасан.
• Хуваах: Нэг компанийн үйл ажиллагааг зогсоож, түүний эрх, үүргийг шинээр байгуулагдсан хоёр ба түүнээс дээш компанид хуваан шилжүүлнэ (А=Б+В). Энэ нь Компанийн тухай хууль 21.1-д тусгагдсан.
• Тусгаарлах: Компанийн үйл ажиллагааг зогсоохгүйгээр түүний зарим эрх, үүргийг шинээр байгуулагдсан компанид шилжүүлнэ (А=А+Б). Энэ талаар Компанийн тухай хууль 22.1-д заасан байдаг.

Эсрэг саналтай хувьцаа эзэмшигчийн эрх хамгаалалт

Өөрчлөн байгуулах (нийлүүлэх, нэгтгэх), их хэмжээний хэлцэл хийх эсвэл дүрмээр хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг хязгаарласан шийдвэрийн эсрэг саналтай байсан буюу санал хураалтад оролцоогүй хувьцаа эзэмшигч нь өөрийн эзэмшлийн хувьцаагаа зах зээлийн үнээр эргүүлэн худалдаж авахыг компаниас шаардах эрхтэй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53).

Практик алхамууд ба хугацаа

Компани шилжүүлэх үйл явцыг сонгосон аргаас хамааран дараах байдлаар ангилж болно.

Аргачлал 1: Хувьцаа шилжүүлэх (Энгийн тохиолдол)

1. Эрх зүйн ба санхүүгийн аудит (Due Diligence): Худалдан авагч нь компанийн өр төлбөр, татварын тайлан, гэрээний үүрэг, шүүхийн маргаан зэргийг шалгана.
2. Хөрөнгийн үнэлгээ хийх: Тусгай зөвшөөрөлтэй үнэлгээчний тусламжтайгаар хувьцааны зах зээлийн үнийг тогтооно.
3. Хувьцаа худалдах-худалдан авах гэрээ байгуулах: Иргэний хууль, 243-д зааснаар талууд хувьцааны тоо, шилжүүлэх үнэ, төлбөрийн нөхцөлийг бичгээр тохиролцоно.
4. ТУЗ / Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэр: Их хэмжээний хэлцэлд хамаарч байвал Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88 болон Компанийн тухай хууль 88.1-д зааснаар санал нэгтэй батална.
5. Төлбөр тооцоо ба Баримт бүрдүүлэлт: Хувьцааны төлбөрийг шилжүүлж, Иргэний хуулийн 237-р зүйлд заасан замаар үүргийн гүйцэтгэлийг баталгаажуулж болно. Хэрэв үүрэг гүйцэтгүүлэгч хүлээн авахаас татгалзвал нотариатын хадгалалтад шилжүүлэх боломжтой (Иргэний хууль, 237).
6. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх: Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22-д заасан баримт бичгийг (өргөдөл, шийдвэр, дүрэмд оруулсан өөрчлөлт, гэрээ, улсын тэмдэгтийн хураамж зэрэг) бүрдүүлэн улсын бүртгэгчид өгнө. Улсын бүртгэлийн байгууллага материалыг хүлээн авснаас хойш ажлын 2 өдрийн дотор (гадаадын хөрөнгө оруулалттай бол ажлын 10 өдрийн дотор) шийдвэр гаргана (Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21).

Аргачлал 2: Компанийг нэгтгэх, нийлүүлэх (Өөрчлөн байгуулах)

1. Өөрчлөн байгуулах төсөл, гэрээ боловсруулах: Нэгдэх, нийлэх компаниудын ТУЗ (байхгүй бол гүйцэтгэх удирдлага) нь өөрчлөн байгуулах нөхцөл, журам, хуваах баланс, хувьцааг хэрхэн хөрвүүлэх зэргийг тусгасан гэрээний төслийг боловсруулна (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 19, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20, Компанийн тухай хууль 19.2).
2. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар батлуулах: Компани тус бүрийн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар өөрчлөн байгуулах шийдвэр, гэрээг саналаа өгсөн хувьцаа эзэмшигчдийн дийлэнх олонхоор батална.
3. Монополын эсрэг газраас зөвшөөрөл авах (Шаардлагатай бол): Давамгай байдалтай хуулийн этгээд нэгдэх, нийлэх замаар өөрчлөн байгуулагдах эсвэл өрсөлдөгч компанийн энгийн хувьцааны 20-оос дээш хувийг худалдан авах тохиолдолд Монополын эсрэг газарт өргөдөл гаргаж, 30 хоногийн дотор дүгнэлт гаргуулна (Өрсөлдөөний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8).
4. Зээлдүүлэгчдэд мэдэгдэх: Шийдвэр гарснаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор бүх зээлдүүлэгч, харилцагчид бичгээр эсхүл цахимаар мэдэгдэнэ (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18).
5. СЗХ болон Хөрөнгийн биржид мэдэгдэх (Хувьцаат компанийн тухайд): Хувьцаат компани өөрчлөн байгуулагдах шийдвэр гаргаснаас хойш ажлын 3 өдрийн дотор Санхүүгийн зохицуулах хороонд мэдэгдэж бүртгүүлнэ (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18).
6. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх: Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 19, Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20-д заасан шаардлагатай баримт бичгийг бүрдүүлэн мэдүүлнэ. Улсын бүртгэлийн байгууллага бүртгэлийг хийж, дуусгавар болсон компанийг регистрээс хасан, шинэ эсвэл өөрчлөгдсөн хуулийн этгээдийг бүртгэнэ (Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21).

Шүүхийн практик

Компани шилжүүлэх, хувьцаа худалдах-худалдан авах болон өөрчлөн байгуулахтай холбоотой маргааныг шүүх хэрхэн шийдвэрлэснийг дараах жишээнүүдээс харж болно.

• Гэрээний хэлбэрийн шаардлага ба бодит хүсэл зориг: Шүүхээс талуудын хооронд хувьцаа худалдах-худалдан авах гэрээ байгуулагдаж, нотариатчаар гэрчлэгдсэн бол энэ нь Иргэний хууль, 243-д заасан гэрээний шаардлагыг хангана гэж дүгнэдэг. Хувьцаа эзэмшигчийн хурлын шийдвэрт "бэлэглэлийн гэрээгээр шилжүүлэх" гэж бичигдсэн байсан ч бодит байдал дээр худалдах-худалдан авах гэрээ хийгдсэн нь тогтоогдвол худалдах-худалдан авах гэрээний үүргийг шаардах эрхтэйг Улсын дээд шүүх баталсан (Тогтоол #10416). Мөн хэрэв хувьцаа худалдах, худалдан авах хүсэл зоригоо талууд бодитоор илэрхийлээгүй, зөвхөн хөрөнгө оруулалт хийсэн бол хувьцаа худалдах гэрээ байгуулагдсанд тооцохгүй (Тогтоол #9780).

• Хувьцаа худалдах гэрээнээс татгалзах ба цуцлахын үр дагавар: Хувьцаа худалдан авагч тал төлбөрөө хуваарийн дагуу төлөөгүйгээс гэрээ цуцлагдсан тохиолдолд талууд гэрээний гүйцэтгэлийг харилцан буцаан олгох ёстой. Ингэхдээ дэнчин болон худалдан авагчаас төлсөн төлбөрийг буцаан олгох хууль зүйн үндэслэлтэй байдаг (Тогтоол #2935). Мөн хувьцааны төлбөр төлөх хугацааг тодорхой нөхцөлөөс (жишээ нь, "компани ашигтай ажиллаж эхэлбэл" гэх мэт) хамааруулж тохиролцсон тохиолдолд үүнийг болзол тавьсан хэлцэл биш, харин гэрээний төлбөр төлөх хугацааны тохиролцоо гэж тайлбарлан гэрээний үүргийг шаардах эрхтэй гэж үзсэн (Тогтоол #10508).

• Тэргүүн ээлжид худалдан авах эрх ба мэдэгдэх үүрэг: Компанийн хувьцааг бусад хувьцаа эзэмшигчдэд худалдахдаа хуульд заасан давуу эрхийн мэдэгдлийг хүргүүлсэн бол бусад хувьцаа эзэмшигч хувьцааг худалдан аваагүй нөхцөлд гуравдагч этгээдэд худалдах нь хууль зөрчихгүй. Хэрэв хувьцаа эзэмшигч нь өөрийн хаягийн өөрчлөлтөө бүртгүүлээгүйгээс мэдэгдлийг хүлээн аваагүй бол уг эрсдэлийг өөрөө хариуцах бөгөөд хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцох үндэслэл болохгүй (Тогтоол #10824).

• Эрх бүхий этгээдийн зөвшөөрлийн ач холбогдол: Тогтоол #4718-д компанийн ажилтан нь гүйцэтгэх захирлын зөвшөөрлөөр компанийн эд хөрөнгө болох автомашиныг бусдын нэр дээр шилжүүлсэн үйлдэл нь компанийн дотоод журмын дагуу хийгдсэн тул ажилтанд ха хариуцлага тооцох боломжгүй гэж үзсэн. Энэ нь компани шилжүүлэх, түүний эд хөрөнгийг захиран зарцуулахдаа хувьцаа эзэмшигчдийн хурал, ТУЗ, гүйцэтгэх захирал гэх мэт эрх бүхий этгээдийн шийдвэр зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна.

• Тусгай зөвшөөрөл шилжүүлэх: Зарим төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг компанийг шилжүүлэхэд зөвхөн компанийн өмчлөлийг шилжүүлэхээс гадна тухайн үйл ажиллагааг эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг хамтад нь шилжүүлэх шаардлагатай болдог. Жишээлбэл, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлэхэд Ашигт малтмалын тухай хууль 52-р зүйл-д заасан нарийн журмыг баримтлах ёстой. Тогтоол #3081-д тусгай зөвшөөрөл шилжүүлэхтэй холбоотой захиргааны байгууллагын шийдвэрийг маргасан байдаг. Энэ нь тусгай зохицуулалттай салбарт компани шилжүүлэхдээ холбогдох салбарын хуулийг давхар судалж, мөрдөх ёстойг сануулж байна.

• Компанийг хуваах замаар хувьцаа эргүүлэн худалдан авах шаардлага: Хувьцаа эзэмшигч нь Компанийн тухай хуулийн 53.1.1-д заасны дагуу компанийг хуваах шийдвэрийн эсрэг саналтай байсан тохиолдолд л хувьцаагаа эргүүлэн худалдаж авахыг шаардах эрхтэй. Өөрөө компанийг хэрхэн хуваах талаар тодорхой саналгүйгээр зөвхөн санал гаргасан нэржлээр хувьцаагаа компанид шахаж худалдах боломжгүйг Улсын дээд шүүх тодорхойлсон (Тогтоол #8917).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. ХХК-ийн хувьцааг компанийн гаднах гуравдагч этгээдэд шууд худалдаж болох уу?

Монгол Улсын Компанийн тухай хууль болон дүрмийн зохицуулалтаас хамаарна. Компанийн дүрмээр өөрөөр заагаагүй бол хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн бусад хувьцаа эзэмшигчид тухайн хувьцааг тэргүүн ээлжид худалдан авах давуу эрхтэй. Тиймээс эхлээд одоогийн хувьцаа эзэмшигчдэд санал болгож, тэд худалдан авахаас татгалзсан эсхүл тогтоосон хугацаанд хариу өгөөгүй тохиолдолд л гуравдагч этгээдэд худалдах эрх үүснэ.

2. Компани шилжүүлснээр тухайн компанийн хуучин өр, татварын төлбөр хэнд үлддэг вэ?

Хувьцаа шилжүүлэх хэлбэрээр компани шилжсэн тохиолдолд компанийн нэр дээрх өр төлбөр, татварын хариуцлага тухайн хуулийн этгээдэд хэвээр үлддэг (хувьцаа эзэмшигч өөрчлөгдсөн ч компани хариуцна). Зарим тохиолдолд хувьцаа худалдах гэрээнд хуучин хувьцаа эзэмшигч өмнөх өр төлбөрийг хариуцах заалт оруулж болох ч энэ нь гуравдагч этгээд (зээлдүүлэгч, татвар)-ийн өмнө компани хариуцлагаас бүрэн чөлөөлөгдөнө гэсэн үг биш юм. Нэгтгэх, нийлүүлэх замаар өөрчлөн байгуулсан бол эрх залгамжлан авсан компанид бүх өр шилжинэ.

3. Компани шилжүүлэхэд Улсын бүртгэлд ямар хугацаанд бүртгүүлэх ёстой вэ?

Улсын бүртгэлийн байгууллагад хувьцаа эзэмшигч болон компанийн мэдээлэлд оруулсан өөрчлөлтийг бүртгүүлэх өргөдлийг холбогдох шийдвэр гарснаас хойш шуурхай өгнө. Улсын бүртгэлийн байгууллага бичиг баримтыг хүлээн авснаас хойш ажлын 2 өдөрт (гадаадын хөрөнгө оруулалттай хуулийн этгээд бол ажлын 10 өдөрт) бүртгэх эсэхийг шийдвэрлэнэ.

4. Өөрчлөн байгуулах (нэгтгэх, нийлүүлэх) тухай шийдвэрийг зээлдүүлэгчид заавал мэдэгдэх ёстой юу? Мэдэгдэхгүй бол яах вэ?

Тийм. Компанийг өөрчлөн байгуулах шийдвэр гарснаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор бүх зээлдүүлэгч болон харилцагчид бичгээр эсхүл цахимаар мэдэгдэх үүрэгтэй. Мэдэгдээгүй тохиолдолд зээлдүүлэгч тал үүргийн гүйцэтгэлийг хугацаанаас нь өмнө шаардах, өөрчлөн байгуулах ажиллагааг зогсоох болон хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр шүүхэд гомдол гаргах аюултай.

Дүгнэлт / Гол санаа

Компани шилжүүлэх нь хууль зүйн өндөр мэдлэг, нарийн төлөвлөлт шаардсан үйл явц юм. Шилжүүлгийг гүйцэтгэхээсээ өмнө дараах гол санаануудыг анхаарах нь зүйтэй:

1. Зөв аргачлалаа сонгох: Энгийн өмчлөл шилжүүлэх бол хувьцаа худалдах гэрээ, харин бизнесүүдийг нэгтгэн өргөжүүлэх бол өөрчлөн байгуулах (нэгтгэх, нийлүүлэх) аргыг сонгох.
2. Иж бүрэн шалгалт (Due Diligence) хийх: Шилжүүлэн авах гэж буй компанийнхаа санхүү, татвар, шүүхийн маргаантай холбоотой эрсдэлийг урьдчилан бүрэн тодорхойлох.
3. Хуулийн процедур, хугацааг хатуу мөрдөх: Их хэмжээний хэлцлийн зөвшөөрөл авах, зээлдүүлэгчдэд ажлын 15 өдөрт мэдэгдэх, Монополын эсрэг газар болон СЗХ-нд мэдэгдэх зэрэг хуулиар тогтоосон хугацааг зөрчихгүй байх.
4. Бүртгэлийг баталгаажуулах: Эрх шилжүүлэх гэрээ болон дүрмийн өөрчлөлтийг Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн газарт цаг тухайд нь бүртгүүлснээр таны эрх зүйн хамгаалалт баталгаажина.

Эцэст нь, компани шилжүүлэх гэх мэт томоохон хэлцэл хийхдээ санхүүгийн болон хууль зүйн мэргэжлийн зөвлөхөөс зөвлөгөө авах нь таныг ирээдүйд гарч болзошгүй эрсдэл, маргаанаас хамгаална.