Халамжийн тэтгэмж нэмэгдсэн дүнгээр ороогүй бол хэрхэн шалгуулж нөхөн авах вэ?
Халамжийн тэтгэмж нэмэгдсэн хэмжээгээр ороогүй бол сум, хорооны нийгмийн ажилтанд хандаж, 30 хоногийн дотор шийдвэрлүүлэх, гомдол гаргах, шүүхэд нэхэмжлэх журмыг тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Халамжийн тэтгэмж нэмэгдсэн хэмжээгээр дансанд чинь ороогүй бол эхлээд оршин суугаа сум, хорооны нийгмийн ажилтанд бичгээр өргөдөл гаргаж, тэтгэмж тогтоолгох баримт бичгээ өгнө. Нийгмийн ажилтан өргөдлийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэх үүрэгтэй. Хэрэв энэ хугацаанд шийдвэр гарахгүй, эсвэл татгалзсан шийдвэр гарвал дээд шатны захиргааны байгууллагад гомдол гаргах, шаардлагатай бол захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрх чинь нээлттэй.
Энэхүү нийтлэлд тэтгэмж дутуу эсвэл огт ороогүй тохиолдолд иргэн ямар алхмыг дарааллаар нь хийх, ямар хугацаа баримтлах, ямар эрхтэй болохыг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Тэтгэмжийн төрөл, эрх зүйн үндэс
Нийгмийн халамжийн тэтгэмжийн төрөл, олгох үндэслэлийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлээр зохицуулна. Уг зүйлд асаргааны тэтгэмж, нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн-иргэний тэтгэмж, онцгой тохиолдлын болон амьжиргааг дэмжих мөнгөн тэтгэмж, хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж зэрэг төрлүүдийг заасан. Нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн-иргэнд тэтгэмжийг сар бүр олгох бөгөөд олгох нөхцөл, болзлыг Засгийн газраас баталсан журмаар зохицуулна.
Тэтгэмж авах эрх хэнд үүсэхийг ойлгохын тулд "нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн-иргэн" гэдэг нь өрхийн мэдээллийн нэгдсэн санд орсон, амьжиргааны түвшин нь тухайн үеийн ядуурлын шугамаас доогуур өрхөөс сонгогдсон өрхийн гишүүн гэдгийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 2 дугаар зүйлийн 3.1.2-т тодорхойлсныг анхаарах хэрэгтэй.
Тэтгэмжийн хэмжээг хэн тогтоодог вэ
Олон иргэн "нэмэгдсэн дүн" гэдэг нь хуулиар шууд тогтоосон дүн гэж боддог. Үнэн хэрэгтээ тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж байгаа хүн амын амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээг үндэслэн Засгийн газар тогтоодог бөгөөд хугацаа, олгох журмыг мөн Засгийн газар батална. Үүнийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16 дугаар зүйлээр зохицуулсан. Иймээс тэтгэмжийн хэмжээ улирал, жил бүр өөрчлөгдөж болох бөгөөд тухайн үеийн мөрдөж буй хэмжээг Засгийн газрын шийдвэрээр тогтоосон байдаг.
Хэн хариуцах вэ
Нийгмийн халамжийн үйл ажиллагааг улсын хэмжээнд нийгмийн халамжийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага, орон нутагт тухайн шатны Засаг дарга тус тусын эрх хэмжээний хүрээнд эрхэлнэ гэдгийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23 дугаар зүйлээр тогтоосон. Мөн нийгмийн халамжийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага нь халамжийн сангаас тэтгэвэр, тэтгэмж олгох ажлыг зохион байгуулах, иргэдийн санал, хүсэлт, өргөдөл, гомдлыг хүлээн авч шийдвэрлэх, түүнчлэн аймаг, нийслэл, дүүргийн нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллагын албан тушаалтны гаргасан хууль бус шийдвэрийг өөрчлөх буюу хүчингүй болгох бүрэн эрхтэй гэдгийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25 дугаар зүйлээр баталгаажуулсан. Энэ нь гомдол гаргах дээд шатны байгууллага байгааг илтгэнэ.
Өргөдөл гаргах ба шийдвэрлэх хугацаа
Тэтгэмж тогтоолгох үйл явцын гол хугацааг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14 дугаар зүйлээр тодорхойлсон:
- Иргэн холбогдох баримт бичгийг бүрдүүлж, өргөдлийн хамт сум, хорооны нийгмийн ажилтанд өгнө.
- Нийгмийн ажилтан өргөдлийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлүүлнэ.
Тэтгэмж олгох, авах хэлбэр
Тэтгэвэр, тэтгэмжийг нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллага банкаар дамжуулан олгоно. Иргэн хүсэлтээ гаргасан тохиолдолд тэтгэвэр, тэтгэмжийг тухайн иргэний хадгаламжийн дансанд нь шилжүүлж болно гэдгийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15 дугаар зүйлээр зохицуулсан. Иймээс дансны мэдээллээ зөв, бүрэн бүртгүүлэх нь чухал.
Практик алхамууд
Тэтгэмж нэмэгдсэн дүнгээр ороогүй гэж үзвэл дараах дарааллаар ажиллана.
1. Дансны хуулга, мэдээллээ баталгаажуулах
Эхлээд банкны дансны хуулгаар тэтгэмж хэзээ, ямар дүнгээр орсон, огт ороогүй эсвэл дутуу орсон эсэхийг тодорхойлно. Хүүхдийн мөнгөн тэтгэмжийн хувьд түүнийг зээл, өр төлбөрт суутгахыг хуулиар хориглосон гэдгийг Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.14-т заасан тул суутгал хийгдсэн бол энэ нь хууль зөрчсөн үйлдэл болно.
2. Сум, хорооны нийгмийн ажилтанд бичгээр хандах
Өргөдлийг бичгээр, боломжтой бол хоёр хувь үйлдэж, нэг хувийг хүлээн авсан тэмдэглэгээтэйгээр өөртөө үлдээнэ. Өргөдөлд дараах мэдээллийг тусгана:
- овог, нэр, оршин суугаа хаяг, утас;
- өрхийн мэдээллийн нэгдсэн санд бүртгэлтэй эсэх;
- тэтгэмжийн аль төрөл, ямар хугацаанд, ямар дүнгээр ороогүй болох;
- шаардаж буй шийдвэр (тэтгэмжийг нөхөн тогтоож олгох).
Хамт дараах баримт бичгийг хавсаргана: иргэний үнэмлэх, банкны дансны мэдээлэл, тэтгэмж авдаг байсан бол өмнөх олголтын баримт, хүүхдийн төрсний гэрчилгээ зэрэг холбогдох бичиг.
3. 30 хоногийн хугацааг хянах
Нийгмийн ажилтан өргөдлийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэх үүрэгтэй. Энэ хугацаанд бичгээр шийдвэр (захиргааны акт) гарах ёстой. Хэрэв хариу ирэхгүй бол эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тогтоолгохоор цааш ажиллана.
4. Дээд шатны захиргааны байгууллагад гомдол гаргах
Шийдвэртэй танилцсанаас хойш 30 хоногийн дотор гомдлоо тухайн захиргааны актыг гаргасан байгууллагын дээд шатны захиргааны байгууллагад, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гаргана. Үүнийг Захиргааны ерөнхий хууль, 93 дугаар зүйлээр зохицуулсан. Гомдол гаргах хугацааг Захиргааны ерөнхий хууль, 94 дугаар зүйлээр тодорхойлсон бөгөөд хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтэрсэн бол хугацаа хэтэрснээс хойших гурван сарын дотор нөхөн сэргээх хүсэлт гаргаж болно.
Гомдлыг хянан үзээд дараах шийдвэрийн аль нэгийг гаргана: захиргааны акт илт хууль бус болохыг хүлээн зөвшөөрөх, актыг хүчингүй болгох, татгалзсан шийдвэр, эс үйлдэхүй нь эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн бол захиргааны зохих акт гаргахыг тухайн байгууллагад даалгах, актыг өөрчлөх, эсхүл хэвээр үлдээх. Энэ актыг холбогдох захиргааны байгууллага заавал биелүүлнэ. Үндэслэлийг ЗАХИРГААНЫ ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ, 98 дугаар зүйлээр үзнэ үү.
Гомдлыг хуульд өөрөөр заагаагүй бол 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэж хариу өгөх бөгөөд шаардлагатай тохиолдолд удирдах албан тушаалтан 30 хүртэл хоногоор сунгаж болно (Захиргааны ерөнхий хууль, 94).
5. Хугацаа хэтэрсэн, хариу ирээгүй тохиолдолд шүүхэд хандах
Дээд шатны байгууллагад гаргасан гомдлыг хугацаанд нь шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж болно. Мөн дээд шатны шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн тохиолдолд шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана. Энэ хугацааны дэг журмыг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14 дүгээр зүйлээр зохицуулсан.
Нэхэмжлэлд шүүх, нэхэмжлэгч, хариуцагчийн мэдээлэл, нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэл, улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт зэргийг тусгана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52).
6. Хохирол, дутуу олгогдсон тэтгэмжээ нэхэмжих
Захиргааны байгууллагын нийтийн эрх зүйн харилцаанаас үүссэн хууль бус үйлдэл, эс үйлдэхүйгээс учирсан хохирлыг арилгуулахаар шаардах эрхтэй (Захиргааны ерөнхий хууль, 100). Захиргааны актад гаргасан гомдолд актын улмаас учирсан хохирлыг нэхэмжилж болох бөгөөд хохирлын хэмжээний талаарх маргааныг захиргааны журмаар хамтатган нэхэмжлээгүй бол иргэний хэргийн шүүхээр шийдвэрлэнэ (Захиргааны ерөнхий хууль, 102). Төрийн албан хаагч албан үүргээ зөрчсөн гэм буруутай үйлдлийн улмаас бусдад гэм хор учруулсан бол уг гэм хорыг түүний ажиллаж байгаа хуулийн этгээд буюу төр хариуцан арилгана (Иргэний хууль, 498).
Чухал анхааруулга: алдааны улмаас илүү олгосон дүн
Нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллага, ажилтны гаргасан алдааны улмаас илүү олгогдсон тэтгэвэр, тэтгэмжийг буцаан суутгахгүй бөгөөд хохирлыг шүүхийн журмаар буруутай албан тушаалтнаар нөхөн төлүүлнэ (Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30). Өөрөөр хэлбэл, байгууллагын алдаа таныг буруутгах үндэслэл болохгүй. Харин иргэн өөрөө хуурамч бичиг баримт бүрдүүлж тэтгэмж авсан нь тогтоогдвол олголтыг зогсоож, илүү олгогдсон дүнг суутгаж болно гэдгийг мөн адил зүйлээр зохицуулсан.
Шүүхийн практик
Энэ нийтлэлд иш татах боломжтой, хаалттай эх сурвалжийн жагсаалтад багтсан шүүхийн тогтоол байхгүй тул тодорхой шийдвэрийн жишээг иш татсангүй. Гэхдээ дээрх хуулийн заалтууд нь тэтгэмжийн шийдвэрт гомдол гаргах, шүүхэд нэхэмжлэл гаргах, хохирол нэхэмжих эрхийг тодорхой тогтоосон тул таны шаардлагыг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр хамгаалах боломж бүрдэнэ. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахын өмнө мэргэжлийн өмгөөлөгчтэй зөвлөлдөхийг зөвлөж байна.
Түгээмэл асуултууд
Халамжийн тэтгэмж нэмэгдсэн дүнгээр ороогүй гэж бодвол хамгийн түрүүнд хаана хандах вэ?
Хамгийн түрүүнд оршин суугаа сум, хорооны нийгмийн ажилтанд хандаж, тэтгэмж тогтоолгох өргөдөл, холбогдох баримт бичгээ өгнө. Нийгмийн ажилтан өргөдлийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэх үүрэгтэй.
Тэтгэмжийн хэмжээг хэн, ямар үндэслэлээр тогтоодог вэ?
Тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж байгаа хүн амын амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээг үндэслэн Засгийн газар тогтоодог. Олгох хугацаа, журмыг мөн Засгийн газар баталдаг.
Тэтгэмжийн шийдвэрт гомдол гаргах хугацаа хэд вэ?
Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор гомдлыг хянан шийдвэрлэх захиргааны байгууллагад гаргана. Зайлшгүй хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хугацаа хэтэрсэн бол хугацаа хэтэрснээс хойших гурван сарын дотор нөхөн сэргээх хүсэлт гаргаж болно.
Гомдлыг хэдэн хоногийн дотор шийдвэрлэх вэ?
Гомдлыг хуульд өөрөөр заагаагүй бол 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэж хариу өгнө. Шаардлагатай тохиолдолд захиргааны байгууллагын удирдах албан тушаалтан уг хугацааг 30 хүртэл хоногоор сунгаж болох бөгөөд энэ тухай гомдол гаргасан иргэнд мэдэгдэнэ.
Нийгмийн ажилтны алдаанаас болж тэтгэмж дутуу ологдсон бол буцаан суутгах уу?
Үгүй. Нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллага, ажилтны гаргасан алдааны улмаас илүү олгогдсон тэтгэвэр, тэтгэмжийг буцаан суутгахгүй бөгөөд хохирлыг шүүхийн журмаар буруутай албан тушаалтнаас нөхөн төлүүлнэ. Харин иргэн өөрөө хуурамч бичиг баримт бүрдүүлсэн бол өөр асуудал.
Дүгнэлт
Тэтгэмж нэмэгдсэн дүнгээр ороогүй гэдэг нь таны эрх алдагдана гэсэн үг биш. Дараах дарааллыг баримталбал нөхөн авах боломж бүрдэнэ:
- Дансны хуулга, бүртгэлээ шалгаж зөрүүг тодорхойлох.
- Сум, хорооны нийгмийн ажилтанд бичгээр өргөдөл гаргаж, баримт бичгээ хавсаргах; хүлээн авсан тэмдэглэгээтэй хувь үлдээх.
- 30 хоногийн хугацааг тэмдэглэж, шийдвэр гарсан эсэхийг хянах.
- Шийдвэртэй танилцсанаас хойш 30 хоногийн дотор дээд шатны захиргааны байгууллагад гомдол гаргах.
- Гомдол шийдвэрлэгдэхгүй эсвэл татгалзвал 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах, дутуу олгогдсон дүн, хохирлоо нэхэмжих.
Хамгийн чухал зөвлөмж нь бичгээр хандаж, хугацааг тэмдэглэж, баримтаа хадгалах явдал юм. Ингэснээр эрх ашгаа хууль зүйн үндэслэлтэйгээр хамгаалах бүрэн боломжтой.
