Гэрлэлтийн гэрээгээр хувийн харилцааг хязгаарласан нөхцөл хүчинтэй юу?

Гэрлэлтийн гэрээ гэдэг нь гэрлэгчдийн эд хөрөнгийн харилцаа-г зохицуулах зорилготой хэлцэл. Хууль тогтоогч гэрлэлтийн гэрээний агуулгыг маш тодорхой хязгаарласан — юу тусгаж болох, юу тусгаж болохгүйг шууд жагсаасан. Энэ нь иргэдийн гэрээний чөлөөт байдлын зарчмыг гэр бүлийн харилцаанд бүрэн хэрэглэхгүй, тодорхой хэмжээнд хязгаарласан гэсэн үг.

Гэрлэлтийн гэрээнд дараах зүйлийг тусгаж болно:

• гэрлэгчдийн байнга оршин сууж амьдарч байгаа орон байрнаас бусад гэр бүлийн гишүүдийн хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийн эрх, үүргийг хуваарилах;
• гэр бүлийн гишүүдийн хуваарьт хөрөнгийг тодорхойлох;
• гэрлэлт дуусгавар болсны дараа гэр бүлийн гишүүдэд ногдох эд хөрөнгийн эрх, үүрэг болон хамтран эзэмших, өмчлөх дундын эд хөрөнгийг шилжүүлэх, хамтран өмчлөх, эсхүл хуульд зааснаас бусад нөхцөл тогтоох;
• гэр бүлийн хэрэгцээний зардлыг хуваарилах.

Эдгээр нь бүгд эд хөрөнгөтэй холбоотой нөхцөл гэдгийг анзаараарай. Гэрлэлтийн гэрээний гол зорилго нь гэр бүлийн эд хөрөнгийн харилцааг урьдчилан тодорхой, маргаангүй болгох явдал юм. Дэлгэрэнгүйг Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-т үзнэ үү.

Хууль тогтоогч гэрлэлтийн гэрээнд тусгахыг хориглосон зүйлсийг тодорхой жагсаасан. Үүнийг Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-аас үзэж болно:

23.2. Гэрлэлтийн гэрээгээр дараах харилцааг зохицуулахыг хориглоно:

• эд хөрөнгийн бус харилцаа, гэрлэгчдийн амины эрх;
• гэрлэгчдийн хэн нэгний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг илтэд дордуулсан, эсхүл иргэний эрх зүйн чадамжийг хязгаарласан;
• гуравдагч этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн, эсхүл хөндсөн;
• гэрлэгчид бие биеэ, насанд хүрээгүй болон сургуульд сурч байгаа 18-21 хүртэлх насны, эсхүл хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдээ тэжээн тэтгэх, сурах эрхийг хангах үүргээс чөлөөлсөн, эсхүл хязгаарласан;
• эцэг, эх байх эрхийг хязгаарласан, эсхүл хассан;
• гэрлэгчдийн байнга оршин сууж амьдарч байгаа орон байрны эзэмших, ашиглах, өмчлөх эрхийг хязгаарласан.

Энэхүү зохицуулалтын түлхүүр нь "эд хөрөнгийн бус харилцаа, гэрлэгчдийн амины эрх" гэсэн заалт юм. Энэ нь юу гэсэн үг вэ?

• Эд хөрөнгийн бус харилцаа гэдэгт гэрлэгчдийн хувийн амьдрал, харилцаа, зан байдал, найз нөхөдтэй харилцах, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх, хувцаслалт, шашин шүтлэг, итгэл үнэмшил зэрэг эд хөрөнгөтэй шууд холбоогүй бүх харилцаа хамаарна.

• Амины эрх гэдэгт амьд явах, эрүүл мэндээ хамгаалах, хүний нэр төр, алдар хүнд, хувийн нууц зэрэг үндсэн эрхүүд хамаарна.

Хэрэв гэрлэлтийн гэрээнд эдгээрийг хязгаарласан нөхцөл орсон бол уг нөхцөл нь хүчин төгөлдөр бус болно. Үүнийг Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-ын 23.4-т шууд заасан:

23.4. Гэрлэлтийн гэрээг энэ хуулийн 23.2-т заасан нөхцөлөөр байгуулсан бол хүчин төгөлдөр бус гэж тооцно.

Мөн энэхүү хориглол нь Иргэний хууль, 56-ын 56.1.1-т заасан "хууль зөрчсөн буюу нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харшилсан хэлцэл" хүчин төгөлдөр бус байна гэсэн ерөнхий заалттай давхцаж байна. Өөрөөр хэлбэл гэр бүлийн хуулийн тусгай хориглолт нь иргэний хуулийн ерөнхий зарчимд нийцэж, бэхжиж байгаа хэрэг.

Гэрлэгчдийн эрх, үүргийн хуулийн шинж чанар

Асуудлыг бүрэн ойлгохын тулд гэрлэгчдийн эрх, үүрэг ямар шинж чанартай болохыг мэдэх нь чухал. Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9-д гэрлэгчдийн эрх, үүргийг жагсаасан. Үүнд:

• гэр бүлээ төлөвлөх, оршин суух газраа сонгох, сурах, ажил мэргэжлээ сонгох эрх;
• хуваарьт хөрөнгөтэй байх, сайн дурын үндсэн дээр гэрлэлтийн гэрээ байгуулах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, цуцлах эрх;
• гэр бүлийн хүчирхийллээс ангид байх эрх;
• хамтран өмчлөх дундын хөрөнгөө эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрх;
• бие биеэ тэжээн тэтгэх, асран халамжлах, бие биеийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх, гэр бүлийн үнэт зүйл, үндэсний соёл, уламжлал, зан заншлыг эрхэмлэх, бие биедээ үнэнч байх, гэр бүлийн хамтын амьдралаа тогтвортой байлгах үүрэг зэрэг багтана.

Эдгээр үүргийн дийлэнх нь хуульд шууд заагдсан, хувийн шинж чанартай үүрэг юм. Ийм үүргийг гэрлэлтийн гэрээгээр мөнгөн дүнгээр хэмжих, алданги, торгуультай холбох нь хуулийн мөн чанарт харшилна. Жишээлбэл, "бие биедээ үнэнч байх" гэдэг нь хуульд заагдсан үүрэг мөн ч үүнийг зөрчсөн тохиолдолд гэрлэлтийн гэрээгээр торгууль ногдуулах нь эд хөрөнгийн бус харилцааг зохицуулж байгаа хэрэг болно.

Түүнчлэн Монгол улсын үндсэн хууль, 16-д хүн бүр халдашгүй, чөлөөтэй байх, итгэл үнэмшилтэй байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, нутаг дэвсгэрт чөлөөтэй зорчих, оршин суух газраа сонгох зэрэг үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан. Эдгээр эрхийг гэрлэлтийн гэрээгээр хязгаарлах нь Үндсэн хуульд харшилна. Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3-т гэрлэлт нь тэгш эрх, сайн дурын харилцаанд үндэслэнэ, гэр бүл аюулгүй бөгөөд хүчирхийллээс ангид байна гэж заасан нь энэ зарчмыг бататгаж байна.

Практикт ямар нөхцөл хүчингүй болохыг жишээгээр тодорхойлъё. Дараах нөхцлүүд гэрлэлтийн гэрээнд орсон бол хүчин төгөлдөр бус:

Эдгээр нь бүгд эд хөрөнгөтэй холбоогүй буюу хувийн эрх чөлөө, зан байдал, итгэл үнэмшил, хүний үндсэн эрхтэй холбоотой асуудлууд юм. Хууль тогтоогч эдгээрийг гэрээний замаар зохицуулахыг зөвшөөрөхгүй байгаа шалтгаан нь гэр бүлийн харилцааны онцлог — хүн бүр эрх тэгш, чөлөөтэй, хүний үндсэн эрхээ бүрэн эдлэх ёстой гэсэн зарчим юм.

Гэрлэлтийн гэрээнд хүчингүй нөхцөл орсон гэхэд гэрээ бүхэлдээ заавал хүчингүй болно гэсэн үг биш. Энд Иргэний хууль, 61-ын 61.1 заалт чухал үүрэг гүйцэтгэнэ:

61.1. Хэлцлийн зарим хэсэг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцогдсон боловч үлдсэн хэсэг нь уг хэлцлийн зорилгыг хангаж чадахуйц байвал хэлцэл хүчин төгөлдөр хэвээр үлдэнэ.

Энэ зарчмыг гэрлэлтийн гэрээнд хэрэглэвэл:

• Гэрээний эд хөрөнгийн нөхцөлүүд (жишээ нь гэрлэлт цуцлагдсан тохиолдолд орон сууц хэнд үлдэх, зээлийн үүргийг хэн хариуцах, хуваарьт хөрөнгийг хэрхэн тодорхойлох) нь хуулийн шаардлага хангаж байвал хүчинтэй хэвээр үлдэнэ.
• Харин хувийн харилцааг хязгаарласан нөхцөл нь тусгаарлагдан хүчингүй болно.

Гэхдээ нэг чухал анхааруулга: хэрэв гэрээний хүчингүй хэсэг нь гэрээний гол зорилгыг бүрдүүлж байсан бол буюу эд хөрөнгийн нөхцөлүүд нь хувийн харилцааны хязгаарлалттай салшгүй холбоотой байсан бол гэрээ бүхэлдээ хүчингүй болох эрсдэлтэй. Энэ нь шүүхээс тухайн гэрээний агуулга, зорилгыг бүхэлд нь дүгнэж шийдвэрлэх асуудал юм.

Практик зөвлөмж: гэрлэлтийн гэрээг бэлтгэхдээ зөвхөн эд хөрөнгийн харилцаанд анхаарч, хувийн харилцааны асуудлыг тусгахгүй байх нь зүйтэй. Хэрэв тал бүр хувийн харилцааны талаар тохиролцоход хүрсэн бол үүнийг гэрлэлтийн гэрээнд оруулахгүйгээр зөвхөн ёс суртахууны, хувийн хэмжээнд үлдээх нь хууль зүйн эрсдэл багатай.

Гэрлэлтийн гэрээнд хүчингүй нөхцөл орсон, эсхүл гэрээ бүхэлдээ хууль зөрчсөн гэж үзвэл хэрхэн шийдвэрлүүлэх вэ? Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-ын 23.5-д зааснаар:

23.5. Гэрлэгчдийн хэн нэгний гаргасан нэхэмжлэлийн дагуу гэрлэлтийн гэрээг цуцлах, эсхүл энэ хууль болон Иргэний хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу бүхэлд нь хүчингүй болгох эсэхийг шүүх шийдвэрлэнэ.

Үүнээс гадна Иргэний хууль, 56-ын 56.4-т "сонирхогч этгээд хүчин төгөлдөр бус хэлцлийн үр дагаврыг арилгуулахаар шаардаж болно" гэж заасан. Гэрлэлтийн гэрээний хувьд сонирхогч этгээд нь гэрлэгчид болон тэдний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд хөндөгдсөн гуравдагч этгээд байж болно.

Хүчин төгөлдөр бус хэлцлийн үр дагаврыг арилгахдаа Иргэний хууль, 56-ын 56.5-д зааснаар талууд уг хэлцлээр шилжүүлсэн бүх зүйлээ харилцан буцааж өгөх, боломжгүй бол үнийг төлөх үүрэгтэй. Мөн 56.6-д зааснаар хүчин төгөлдөр бус хэлцэл хийсэн буруутай этгээд нь бусдад учруулсан хохирлыг нөхөн төлнө.

Дараах диаграм гэрлэлтийн гэрээний хүчин төгөлдөр байдлыг хэрхэн дүгнэх, маргаан гарвал ямар замбараар шийдвэрлэх процессыг харуулав:

Гэрлэлтийн гэрээгээр хувийн харилцааг хязгаарласан нөхцлийн талаар шууд шийдвэрлэсэн шүүхийн шийдвэр бидэнд байхгүй ч, хүчин төгөлдөр бус хэлцэл болон гэрээний хэсэгчилсэн хүчингүйн асуудлаар Улсын дээд шүүхийн практик бий. Эдгээр нь гэрлэлтийн гэрээний маргаанд хэрхэн хэрэглэгдэж болохыг ойлгоход тустай.

Хэлцлийн хэлбэр, агуулгын шаардлага зөрчсөн тохиолдол

Тогтоол #4170-д Улсын дээд шүүх хэлцлийн хэлбэрийн шаардлага зөрчсөн болон гэрээний гол нөхцөл тохиролцоогүй тохиолдлыг ялгасан. Шүүх Иргэний хуулийн 56.1.2 дахь заалт болох "хуульд заасан бусад шаардлагыг хангаагүй" гэсэн үндэслэлийг хэрэглэсэн. Энэ нь гэрээний агуулга, гол нөхцөл хуульд нийцээгүй тохиолдолд хэлцэл хүчингүй болох зарчмыг бататгаж байна.

Дүр үзүүлэн хийсэн хэлцэл

Тогтоол #11106-д шүүх талууд өмчлөх эрхийг шилжүүлэх, үнийг төлөх бодит хүсэл зориг илэрхийлээгүй, зөвхөн барьцаалах зорилготой байсан тул уг хэлцэл нь дүр үзүүлж хийсэн хэлцэл байна гэж дүгнэсэн. Мөн Тогтоол #10293-д эвлэрлийн гэрээ нь хууль зөрчсөн гэрээний үндсэн дээр байгуулагдсан тул хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн. Эдгээр нь хууль зөрчсөн аливаа хэлцэл, түүний үндсэн дээр хийгдсэн дараагийн хэлцэл ч хүчингүй болох зарчмыг харуулж байна. Гэрлэлтийн гэрээний хувийн харилцааны нөхцөлд энэ зарчмыг шууд хэрэглэж болно — хууль зөрчсөн нөхцөл хүчингүй.

Гэр бүлийн хамтын өмчийн зөвшөөрөлтэй холбоотой шийдвэрүүд

Гэрлэлтийн гэрээний эд хөрөнгийн нөхцөлтэй холбоотой олон шүүхийн шийдвэр бий. Тухайлбал Тогтоол #6847-д гэр бүлийн дундын өмчийн үл хөдлөх эд хөрөнгийг насанд хүрсэн гишүүний зөвшөөрөлгүйгээр захиран зарцуулсан бэлэглэлийн гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн. Тогтоол #11080-д гэр бүлийн гишүүний зөвшөөрөлгүйгээр хийсэн үл хөдлөх хөрөнгийн худалдах гэрээг хүчингүй болгосон. Тогтоол #8580-д гэрлэлт нь сайн дурын үндсэн дээр хийгдээгүй, хууль бусаар батлагдсан гэх үндэслэл тогтоогдоогүй тул гэрлэлтийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцохгүй гэж шийдвэрлэсэн.

Эдгээр шийдвэрээс харж болох нийтлэг зарчим нь: гэр бүлийн харилцаанд хуулиар тогтоосон эрх, зөвшөөрлийн дэглэмийг зөрчсөн аливаа хэлцэл, нөхцөл хүчин төгөлдөр бус байна. Гэрлэлтийн гэрээний хувийн харилцааны хязгаарлалт нь яг энэ зарчмын хүрээнд хамаарна.

Эд хөрөнгийн бус харилцааны талаарх шүүхийн байр суурь

Гэр бүлийн харилцааны маргаанд шүүхүүд ихэвчлэн эд хөрөнгийн асуудалд анхаарч шийдвэрлэдэг. Жишээлбэл Тогтоол #9923-д зохигчид хамтын амьдралтай байхдаа хамтран өмчилж байсан эд хөрөнгийн талаар харилцан тохиролцож, хүчин төгөлдөр хэлцэл хийсэн тул гэрээний үүргийг шаардах эрхтэй гэж үзсэн. Энэ нь эд хөрөнгийн тохиролцоо хүчинтэй, харин эд хөрөнгийн бус асуудлын хувьд хууль тогтоомжийн хязгаарлалт үйлчилнэ гэдгийг дамжуулан харуулж байна.

Хэрэв гэрлэлтийн гэрээний хүчингүйн маргаан шүүхэд гарвал шүүх Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 18-д зааснаар гэрлэгчдийн хөрөнгийн болон тэжээн тэтгэх гэрээтэй холбоотой маргааныг хянан шийдвэрлэнэ. Мөн Иргэний хууль, 56-ын 56.5, 56.6-д заасан үр дагаврыг хэрэглэнэ.