Гэмт хэргийн улмаас гарсан оршуулгын зардлыг хэрхэн нэхэмжлэх вэ?

Оршуулгын зардлыг нэхэмжлэх эрх

Гэм хор учруулсны хариуцлагын үндсэн заалт нь Иргэний хууль, 497-ийн 497.1 дэх хэсэг юм: бусдын амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд хууль бусаар санаатай буюу болгоомжгүй үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг хариуцан арилгах үүрэгтэй.

Хохирогч нас барсан тохиолдлыг тусгайлан зохицуулсан нь Иргэний хууль, 508-ын 508.1 дэх хэсэг:

508.1. Хохирогч нас барсан бол түүнийг оршуулахтай холбогдсон зайлшгүй зардал болон энэ хуулийн 508.5-д зааснаас бусад гэм хор учруулсны төлбөрийг түүний өв залгамжлагч шаардах эрхтэй.

Энд хоёр чухал зүйл байна:

• Нэхэмжлэгч нь өв залгамжлагч — нас барсан хүний өв залгамжлагч оршуулгын зайлшгүй зардлыг шаардах эрхтэй;
• Зөвхөн "зайлшгүй" зардал — оршуулахтай шууд холбогдсон, зайлшгүй гэж үзэх үндэслэлтэй зардлыг тооцно.

Мөн Иргэний хууль, 508-ын 508.5 дах хэсгээр гэмт хэргийн улмаас нас барсан иргэний хамт амьдарч байсан гэр бүлийн насанд хүрсэн гишүүн, эсхүл насанд хүрээгүй гишүүний хууль ёсны төлөөлөгчөөр томилогдсон этгээд өөрийн сэтгэцэд учирсан гэм хорыг арилгуулахыг шаардах эрхтэй. Энэ нь оршуулгын зардлаас тусдаа нэхэмжиж болох нэмэлт шаардлага юм.

Гэм хорыг арилгах ерөнхий зарчим

Гэм хорыг арилгах үүрэг бүхий этгээд зөрчигдсөн эрхийг гэм хор учруулахаас өмнөх байдалд сэргээх, боломжгүй бол мөнгөөр нөхөн төлөх үүрэгтэйг Иргэний хууль, 228 дугаар зүйл тогтоодог. Гэм хорын хэмжээг тодорхойлохдоо бодит хохирол болон олох ёстой байсан орлогыг харгалзана (Иргэний хууль, 229).

Хэд хэдэн этгээд оролцсон бол

Гэм хор учруулахад хэд хэдэн этгээд оролцсон бол тэдгээр нь уг гэм хорыг хамтран хариуцах бөгөөд шууд гэм хор учруулсан этгээд төдийгүй, түүнийг уруу татсан, дэмжин тусалсан, түүнчлэн гэм хор учруулсны үр дүнг санаатай ашигласан этгээд нэгэн адил хариуцлага хүлээнэ (Иргэний хууль, 497-ийн 497.3).

Хөөн хэлэлцэх хугацаа

Хуульд өөрөөр заагаагүй бол хөөн хэлэлцэх ерөнхий хугацаа арван жил байна (Иргэний хууль, 75-ын 75.1). Хугацааг шаардах эрх үүссэн үеэс эхлэн тоолох бөгөөд эрх зөрчигдсөн, эрх зөрчигдсөн тухай мэдсэн, эсхүл мэдэх ёстой байсан үеэс үүснэ (Иргэний хууль, 76). Практикт оршуулгын зардлыг бодитоор гаргасан, гэмт хэрэг үйлдэгдсэн тухай мэдсэн үеэс тоолох нь зүйтэй.

Оршуулгын зардлыг нэхэмжлэх хоёр үндсэн зам байна. Аль замыг сонгох нь тухайн хэргийн нөхцөл байдлаас хамаарна.

Зам 1: Эрүүгийн хэрэгт иргэний нэхэмжлэл гаргах

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг эрүүгийн хэрэгтэй хамт шийдвэрлэх боломжийг тусгайлан зохицуулсан.

• Гэмт хэргийн улмаас эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирол хүлээсэн хүн, хуулийн этгээд нь сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, эсхүл түүний учруулсан хохирлыг хариуцвал зохих этгээдэд холбогдуулан иргэний нэхэмжлэл гаргах эрхтэй бөгөөд тэрхүү нэхэмжлэлийг шүүх уг хэргийн хамт хянан шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5-ийн 8.5.2).
• Эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл нь улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5-ийн 8.5.4).
• Гэмт хэргийн улмаас учирсан хохиролтой холбогдолтой нэхэмжлэлийг тухайн эрүүгийн хэрэг шийдвэрлэгдээгүй байхад иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журмаар шийдвэрлэхийг хориглоно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5-ийн 8.5.6). Өөрөөр хэлбэл эрүүгийн хэрэг явагдаж байх хугацаанд нэхэмжлэлийг тэр хэрэгтээ гаргах нь зүйтэй.

Шүүх шийтгэх тогтоол гаргахдаа иргэний нэхэмжлэлийг түүний үндэслэл, хэмжээний нотлогдсон байдлыг харгалзан бүгдийг, эсхүл хэсэгчлэн хангах, эсхүл хэрэгсэхгүй болгоно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 36.3). Хохирлын хэмжээг тухайн хэрэг хэлэлцэх ажиллагааг хойшлуулахгүйгээр тодорхой тооцоо гаргах бололцоогүй тохиолдолд шүүх иргэний нэхэмжлэгч нь нэхэмжлэлээ хангуулах эрхтэй болохыг зааж, хэмжээний асуудлыг иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх журмаар шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлж болно.

Нэг чухал нарийн ширийг анхаарах хэрэгтэй: иргэний нэхэмжлэлийг хэрэг хэлэлцэх үед хэрэгсэхгүй болгосон бол нэхэмжлэгч иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх журмаар нэхэмжлэлийг дахин гаргах эрхээ алдана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 36.4-ийн 36.4.1). Харин хэлэлцээгүй орхисон бол дахин гаргах эрхтэй. Тиймээс эрүүгийн хэрэгт нэхэмжлэл гаргахдаа нэхэмжлэлийн үндэслэл, тооцоог аль болох бүрэн гаргах нь чухал.

Зам 2: Тусдаа иргэний нэхэмжлэл гаргах

Эрүүгийн хэрэгт нэхэмжлэл гаргаагүй, эсхүл хэлэлцээгүй орхисон тохиолдолд иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх журмаар нэхэмжлэл гаргана.

• Хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлоо зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа аливаа этгээд шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 3).
• Нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 14-ийн 14.1).
• Нэхэмжлэлийн хэлбэр, бүрдүүлбэрийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 61, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62 дугаар зүйл тогтооно: нэхэмжлэлийг бичгээр гаргаж, аль шүүхэд гаргаж байгаа, нэхэмжлэгч, хариуцагчийн мэдээлэл, нэхэмжлэлийн үндэслэл, шаардлага, нотлох баримт, нэхэмжлэлийн үнэ, хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалтыг тусгана.
• Нэхэмжлэлийн үнийг мөнгө төлүүлэхээр шаардсан нэхэмжлэлд нэхэмжилж байгаа мөнгөний дүнгээр тодорхойлно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 63).
• Улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан нэхэмжлэгч төлөх бөгөөд хэрэв төлбөрийн чадваргүй болох нь тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдвол шүүгчийн захирамжаар чөлөөлүүлж болно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 57, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58).

Оршуулгын зардлыг нэхэмжлэхдээ дараах дарааллыг баримтлах нь зүйтэй.

1. Зардлын баримтыг цуглуулах. Оршуулгын үйлчилгээний гэрээ, нэхэмжлэх хуудас, төлбөрийн баримт, шаардлагатай бичиг баримтын хураамжийн баримт, тээврийн зардлын баримт зэргийг цуглуулна. Зардал бүр бодитоор гарсан, оршуулахтай холбоотой гэдгийг нотлох баримттай байх шаардлагатай.
2. Хариуцагчаа тодорхойлох. Гэм хор учруулсан этгээд, хэд хэдэн этгээд оролцсон бол тэдгээр этгээд, эсхүл гэм хор учруулсныг хариуцвал зохих этгээдийг тогтооно.
3. Нэхэмжлэлийн дүнг тооцох. Зөвхөн зайлшгүй зардлыг баримтаар нотлон тооцно. Хэрэв нас барсан хүн тэжээгч байсан бол тэжээгчээ алдсаны төлбөр зэрэг бусад шаардлагыг тусад нь бодно.
4. Нэхэмжлэлийн замаа сонгох. Эрүүгийн хэрэг явагдаж байгаа бол иргэний нэхэмжлэлээр тэр хэрэгтээ гаргах; эрүүгийн хэрэг шийдвэрлэгдсэн, эсхүл нэхэмжлэл хэлэлцээгүй орхисон бол иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх журмаар гаргана.
5. Нэхэмжлэл гаргах. Нэхэмжлэлд үндэслэл, шаардлага, нотлох баримтыг тусгаж, хувилбарыг хариуцагчийн тоогоор бэлтгэнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62-ын 62.3).
6. Шүүхэд оролцох. Баримтаа бүрэн гаргаж, шаардлагаа үндэслэн тайлбарлана. Эрүүгийн хэрэгт иргэний нэхэмжлэгч хүсэлт гаргасан тохиолдолд шүүх хуралдаанд оролцуулж болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34.11).

Зөвлөмж: Оршуулгын зардал нь "зайлшгүй" гэдгээ баримтаар харуулах нь чухал. Тухайлбал шүүхийн практикт оршуулгын зардалтай холбоотой цугларсан баримт материалыг судалж, зардлыг нэмж тогтоосон тохиолдол бий (Тогтоол #3354). Харин хохирогчийн цалингийн зээл, сургалтын зардал, орон сууцны зээлийн төлбөр зэрэг нь гэм хортой шууд хамааралгүй гэж үзэж, нэхэмжлэлийн зарим хэсгийг хэрэгсэхгүй болгосон шийдвэр бас байна (Тогтоол #12204).

Оршуулгын зардлыг гэм хор учруулсан этгээдээс гаргуулсан жишээ. Анхан шатны шүүх шүүгдэгчийг хүнийг алах гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, түүнээс оршуулгын зардалд 45,674,761 төгрөгийг гаргуулан хохирогчийн хууль ёсны төлөөлөгчид олгосон. Хяналтын шатны шүүх уг шийдвэрийг Иргэний хуулийн 497.1, 508.1 дэх хэсэгт үндэслэн хэвээр үлдээж, гэм хортой холбоотой бусад хохирлоо иргэний журмаар жич нэхэмжлэх эрхийг нээлтэй үлдээсэн (Тогтоол #3739).

Оршуулгын зардлын үлдэгдэл хэсгийг гаргуулсан жишээ. Анхан шатны шүүх гэмт хэргийн хохиролд тодорхой дүн гаргуулж, оршуулгын зардлаас 23,937,382 төгрөгийг хэрэгсэхгүй болгосон бол давж заалдах шатны шүүх шийтгэх тогтоолын холбогдох заалтыг өөрчилж, 23,644,158 төгрөгийг гаргуулан хохирогчийн хууль ёсны төлөөлөгчид олгож, сэтгэцэд учирсан гэм хорын хохирлыг иргэний хэрэг шүүхээр шийдвэрлүүлэх эрхтэйг дурдсан (Тогтоол #3594). Эндээс харахад оршуулгын зардлын зарим хэсэг нотлогдохгүй бол хэрэгсэхгүй болгогддог, нотлогдсон хэсэг нь гаргуулагддаг.

Хууль бусаар хоригдож нас барсан тохиолдол. Хүнийг хууль бусаар цагдан хорьж, улмаар нас барсан тохиолдолд оршуулгын зардлыг төрөөс гаргуулсан практик байна. Тухайн хэрэгт шүүх цалин, оршуулгын зардалд нийт 510,000 төгрөг гаргуулахаар шийдвэрлэсэн нь үндэслэлтэй гэж үзсэн (Тогтоол #6641).

Оршуулгын зардал нь гэм хортой холбоотой бол. Гэмт хэргийн хохирогчид нөхөн төлбөр олгох сангийн хөрөнгөнөөс оршуулгын зардалд нөхөн төлбөр олгох нь үндэслэлтэй гэж үзэж, анхан шатны шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн практик бий (Тогтоол #12204).