Арбитрчаа тохиролцож чадахгүй бол шүүхээр томилуулж болох уу?
Арбитрын хэлэлцээрийн дагуу арбитрчаа тохиролцож чадахгүй бол шүүхэд хүсэлт гаргаж томилуулах эрхтэй. Харьяаллын шүүх, хугацаа, шаардлагатай бичиг баримтын талаар мэдээлэл.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Арбитрын хэлэлцээрийн дагуу маргаанаа арбитраар шийдвэрлүүлэхээр тохирсон ч талууд хэнийг арбитрчаар томилох талаар тохиролцоонд хүрч чадахгүй байх нь практикт түгээмэл. Ийм үед маргаан гацаж, цаашид шийдвэрлэх боломжгүй болох эрсдэлтэй.
Хамгийн чухал хариулт: Тийм — талууд арбитрчаа тохиролцож чадахгүй бол аль нэг тал шүүхэд хүсэлт гаргаж, арбитрчийг шүүхээр томилуулж болно. Энэ эрхийг Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.4, 13.5 дахь хэсэгт тодорхой зохицуулсан. Энэ нь арбитрын ажиллагааг зогсохгүй байх, талуудын маргааныг шийдвэрлэх боломжийг хангах зорилготой.
Энэ нийтлэлээр арбитрч томилуулах шүүхийн хүсэлтийн хууль зүйн үндэслэл, аль шүүхэд хандах, ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, ямар дарааллаар ажиллах талаар практик мэдээллийг хүргэе.
Хууль зүйн үндэслэл
Арбитрч томилуулах шүүхийн эрх
Арбитрын тухай хуулиар арбитрын ажиллагаанд шүүхийн оролцоог маш нарийн хязгаарласан. Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 дугаар зүйлийн 6.1 дэх хэсэгт "Шүүх энэ хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд арбитрын ажиллагаанд оролцож үл болно" гэж заасан. Энэ нь арбитрын бие даасан байдлыг хамгаалах үндсэн зарчим юм.
Гэхдээ энэ хуулиар шүүхэд тодорхой чиг үүргийг олгосон бөгөөд арбитрчийг томилох нь тэдгээрийн нэг. Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт 13.4, 13.5 дахь хэсэгт заасан шүүхийн чиг үүргийг арбитрын ажиллагаа явагдсан газрын иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх, олон улсын арбитрын ажиллагааны хувьд нийслэлийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх хэрэгжүүлнэ гэж тогтоосон.
Талууд арбитрчийн тоог тохиролцоогүй бол
Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 дугаар зүйлээр талууд арбитрчийн тоог харилцан тохиролцож тогтоох эрхтэй. Хэрэв тохиролцоогүй бол арбитрчийн тоо гурав байна гэж хууль тогтоосон.
Арбитрчийг томилох журмыг тохиролцоогүй бол
Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.4 дэх хэсэгт талууд арбитрчийг томилох журмыг тохиролцоогүй тохиолдолд баримтлах журмыг заасан:
- Гурван арбитрч оролцох бол тал тус бүр нэг арбитрчийг томилж, томилогдсон хоёр арбитрч гурав дахь арбитрчийг томилно. Арбитрч томилох хүсэлтийг нөгөө талаас хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор арбитрчаа томилоогүй, эсхүл хоёр арбитрч томилогдсоноос хойш 30 хоногийн дотор гурав дахь арбитрчийг томилох талаар тохиролцоонд хүрээгүй бол аль нэг талын хүсэлтээр арбитрчийг шүүх, эсхүл талуудын сонгосон арбитрын дүрэмд заасан, эсхүл талуудын тохиролцсон эрх бүхий этгээд томилно.
- Нэг арбитрч оролцох үед талууд арбитрчийг томилох талаар тохиролцоонд хүрээгүй бол аль нэг талын хүсэлтээр арбитрчийг шүүх, эсхүл эрх бүхий этгээд томилно.
Шүүхэд хүсэлт гаргах нэмэлт үндэслэл
Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.5 дахь хэсэгт талууд арбитрчийг томилох журмыг харилцан тохиролцсон боловч дараахь нөхцөлийн аль нэг үүссэн бөгөөд арбитрчийг томилох өөр аргыг уг журамд заагаагүй бол аль нэг тал арбитрч томилуулах хүсэлтээ шүүхэд гаргах эрхтэй:
- аль нэг тал арбитрчийг томилох үүргээ биелүүлээгүй;
- талууд, эсхүл тэдгээрийн томилсон хоёр арбитрч гурав дахь арбитрчийг томилох талаар тохиролцоонд хүрч чадаагүй;
- арбитрчийг томилох журмаар эрх олгосон байнгын арбитр, эсхүл эрх бүхий этгээд арбитрчийг томилох үүргээ хэрэгжүүлээгүй.
Шүүх арбитрчийг томилохдоо баримтлах шаардлага
Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.7 дахь хэсгээр шүүх арбитрчийг томилохдоо арбитрын хэлэлцээрт заасан шаардлагыг харгалзах бөгөөд арбитрчийн хараат бус, бие даасан байх шаардлага хангасан этгээдийг томилно. Олон улсын арбитрын маргааны хувьд шүүх боломжтой бол талуудаас өөр иргэншилтэй арбитрчийг томилно.
Шүүхийн шийдвэр эцсийн шийдвэр
Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.6 дахь хэсгээр 13.4, 13.5 дахь хэсэгт заасан асуудлаар гаргасан шийдвэр эцсийн шийдвэр байна.
Хүсэлтийг хянан шийдвэрлэх хугацаа
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 160¹ дугаар зүйлийн 160¹.3 дахь хэсгээр шүүх хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш 14 хоногийн дотор шийдвэр гаргах бөгөөд шийдвэртээ хүсэлтийг хангасан болон хангахаас татгалзсан үндэслэлийг заана.
Арбитрын хэлэлцээр байхгүй гэж үзвэл
Хэрэв эсрэг тал шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан бөгөөд арбитрын хэлэлцээр байхгүй гэж маргах юм бол Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10 дугаар зүйл хамаарна. Арбитрын хэлэлцээртэй боловч шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан бөгөөд аль нэг тал тайлбар гаргахаасаа өмнө уг маргааныг арбитрын журмаар шийдвэрлүүлэх хүсэлт гаргасан бол шүүх арбитрын хэлэлцээрийг хүчин төгөлдөр бус, эсхүл биелүүлэх боломжгүй гэж үзсэнээс бусад тохиолдолд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг дуусгавар болгоно.
Мөн арбитрын бүрэлдэхүүн тухайн маргаан арбитрын харьяаллын маргаан мөн эсэх, талууд арбитрын хэлэлцээртэй эсэх, уг хэлэлцээр хүчин төгөлдөр эсэхийг өөрөө тогтооно. Тухайн гэрээн дэх арбитрын тухай заалтыг үндсэн гэрээний бусад заалтаас тусдаа, бие даасан гэрээ гэж үзнэ (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18). Үндсэн гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж шийдвэр гаргасан нь арбитрын тухай заалтыг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцох үндэслэл болохгүй.
Практик алхамууд
Арбитрчийг шүүхээр томилуулахаар шийдсэн иргэн, байгууллагын хувьд дараах дарааллыг баримтлах нь зүйтэй.
1. Тохиролцох оролдлогоо баримтжуул
Шүүхэд хүсэлт гаргахаас өмнө нөгөө талд арбитрч томилох саналаа бичгээр хүргүүлж, хариу өгөх боломж олго. Хуульд арбитрч томилох хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн хугацаа заасан (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13). Энэ хугацаа дууссан, эсхүл тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээ баримтжуулсан байх нь шүүхэд хүсэлт гаргах үндэслэлийг баталгаажуулна.
2. Харьяаллын шүүхээ тодорхойл
Дараах хүснэгтээс өөрийн нөхцөлд тохирох шүүхийг сонго:
- Дотоодын арбитрын ажиллагаа — арбитрын ажиллагаа явагдсан газрын иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх;
- Олон улсын арбитрын ажиллагаа — нийслэлийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх.
Энэ харьяаллыг Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэг тогтоосон.
3. Хүсэлтэд тусгах мэдээлэл
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 160¹ дугаар зүйлийн 160¹.2 дахь хэсгээр өргөдөл, хүсэлтэд дараахь мэдээллийг тусгана:
- арбитрын хэлэлцээрийн талуудын нэр, хаяг;
- арбитрын ажиллагааны харьяалал;
- маргаан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулж байгаа буюу явуулсан арбитр;
- нэхэмжлэлийн шаардлага;
- шүүхийн шийдвэрээр хэрэгжүүлэхийг хүсч байгаа ажиллагааг явуулах үндэслэл, шаардлага.
4. Хавсаргах баримт бичиг
Хүсэлтдээ дараахь баримтыг хавсаргах нь зүйтэй:
- арбитрын хэлэлцээрийн хуулбар — бичгээр байгуулсан эсэхийг нотлох;
- нөгөө талтай тохиролцох оролдлогын баримт — илгээсэн санал, хүлээн авсан хариу, хугацаа дууссан баримт;
- арбитрын тухай заалт бүхий гэрээ — хэрэв арбитрын хэлэлцээр нь гэрээний нэг хэсэг бол;
- хувийн байгууллагын хувьд — итгэмжлэл, төлөөлөх эрхийг нотлох баримт бичиг;
- хүсэлтийн хуулбарыг нөгөө талд хүргүүлсэн баримт.
5. Шүүхийн шийдвэрийг хүлээн авах
Шүүх хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш 14 хоногийн дотор шийдвэр гаргана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 160¹). Шийдвэрт хүсэлтийг хангасан, эсхүл хангахаас татгалзсан үндэслэлийг заана. Энэ шийдвэр нь Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13 дугаар зүйлийн 13.6 дахь хэсгээр эцсийн шийдвэр байна.
Шүүхийн практик
Энэ нийтлэлд иш татах боломжтой, хаалттай эх сурвалжийн жагсаалтад арбитрч томилуулах асуудлаар гаргасан шүүхийн тодорхой шийдвэр ороогүй байна. Иймд энэ хэсэгт шүүхийн шийдвэрийн тодорхой жишээг иш татсангүй.
Гэхдээ дараахь ерөнхий зарчмыг анхаарах нь зүйтэй: арбитрын ажиллагаанд шүүх зөвхөн хуульд тусгайлан заасан чиг үүргийн хүрээнд оролцоно (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6). Арбитрч томилох нь энэ тусгай чиг үүргийн нэг тул шүүх хүсэлтийг хянан шийдвэрлэхдээ арбитрын хэлэлцээрт заасан шаардлага, хараат бус, бие даасан байх нөхцөлийг л харгалзана.
Түгээмэл асуултууд
Арбитрчаа тохиролцож чадахгүй бол шүүхээр томилуулж болох уу?
Тийм. Талууд арбитрчийг томилох талаар тохиролцоонд хүрч чадаагүй, эсхүл нэг тал томилох үүргээ биелүүлээгүй бол аль нэг тал шүүхэд хүсэлт гаргаж арбитрчийг томилуулах эрхтэй (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13).
Аль шүүхэд хүсэлтээ гаргах вэ?
Арбитрын ажиллагаа явагдсан газрын иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх, харин олон улсын арбитрын ажиллагааны хувьд нийслэлийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх хүсэлтийг шийдвэрлэнэ (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6).
Шүүх хүсэлтийг хэдэн хоногийн дотор шийдвэрлэх вэ?
Шүүх хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш 14 хоногийн дотор шийдвэр гаргаж, хангасан болон татгалзсан үндэслэлийг шийдвэртээ заана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 160¹).
Арбитрын тухай заалт хүчин төгөлдөр бус бол шүүх арбитрч томилох уу?
Арбитрын тухай заалт нь үндсэн гэрээнээс тусдаа, бие даасан гэрээ гэж үзнэ. Үндсэн гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн нь арбитрын тухай заалтыг хүчин төгөлдөр бус болгох үндэслэл болохгүй (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18). Гэхдээ арбитрын хэлэлцээр өөрөө хүчин төгөлдөр бус, эсхүл биелүүлэх боломжгүй гэж шүүх үзвэл хүсэлтийг хангахгүй байж болно (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10).
Шүүхийн арбитрч томилох шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гомдол гаргаж болох уу?
Арбитрчийг томилох асуудлаар гаргасан шүүхийн шийдвэр эцсийн шийдвэр байна (Арбитрын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13).
Дүгнэлт
Арбитрчаа тохиролцож чадахгүй байх нь арбитрын маргааныг зогсоох шалтгаан болохгүй — хууль талуудад шүүхээр арбитрч томилуулах эрхийг олгосон. Гол анхаарах зүйлс:
- Тохиролцох оролдлогоо бичгээр баримтжуул. Нөгөө талд саналаа хүргүүлж, 30 хоногийн хугацаа дууссан эсхүл тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээ нотлох баримттай бай.
- Харьяаллын шүүхээ зөв сонго — дотоодын арбитрын хувьд арбитрын ажиллагаа явагдсан газрын, олон улсын арбитрын хувьд нийслэлийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүх.
- Хүсэлтээ бүрэн бүрдүүл — талуудын мэдээлэл, арбитрын харьяалал, арбитр, шаардлага, үндэслэлийг тусгаж, арбитрын хэлэлцээрийн хуулбар, тохиролцох оролдлогын баримтыг хавсарга.
- 14 хоногийн дотор шүүх шийдвэр гаргана, уг шийдвэр эцсийн шийдвэр болно.
Тодорхой нөхцөл байдалд мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авах нь зүйтэй.