Хүүхдийн тэтгэмж төлөөгүй үед авах арга хэмжээ: Хуульчийн зөвлөгөө

Шүүхийн шийдвэрээр тогтоосон хүүхдийн тэтгэлгийг төлөхгүй олон сараар тасалдуулсан тохиолдолд Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагаар дамжуулан цалин, банкны данс, эд хөрөнгийг битүүмжлүүлж албадан гаргуулах, Зөрчлийн тухай хуулийн 6.20-д зааснаар баривчлуулах, эсхүл Гэр бүлийн тухай хуулийн 50.2-т зааснаар хоног тутамд 0.5 хувийн алданги тооцон шүүхээр нөхөн гаргуулах бүрэн хууль зүйн боломжтой.

Оршил

Эцэг, эх салсан ч хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүрэг нь хэзээ ч дуусгавар болдоггүй. Харамсалтай нь, шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр тогтоосон хүүхдийн тэтгэмжийг хугацаанд нь төлөхгүй байх, олон сар жилээр тасалдуулах, өөрийн орлого, эд хөрөнгөө нуун дарагдуулах зөрчил практикт их гардаг. Энэ нь хүүхдийн эрүүл, аюулгүй орчинд өсөж торних, сурч боловсрох суурь эрхийг ноцтойгоор хохироодог.

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 11-д зааснаар шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрийг иргэн заавал биелүүлэх үүрэгтэй бөгөөд биелүүлээгүй бол албадан гүйцэтгэдэг. Хэрэв таны хүүхдийн тэтгэмж хугацаандаа төлөгдөхгүй байгаа бол Гэр бүлийн тухай, 38, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 90 зэрэг хуулийн заалтын дагуу төлбөрийг нөхөн гаргуулах, алданги тооцох, албадан гүйцэтгүүлэх арга хэмжээг хэрхэн авах талаарх цогц зөвлөгөөг хүргэж байна.

Хууль зүйн үндэслэл ба Хариуцлагын тогтолцоо

Монгол Улсын хууль тогтоомжид хүүхэд тэжээн тэтгэх үүргийг эцэг, эхээс салгаж ойлгож болохгүй анхдагч үүрэг болгон хуульчилсан байдаг.

1. Тэжээн тэтгэх үндсэн үүрэг ба тэтгэлгийн хэмжээ

• Тэжээн тэтгэх үүрэг: Гэр бүлийн тухай хуулийн 38.1 болон Гэр бүлийн тухай, 38-д зааснаар эцэг, эх нь насанд хүрээгүй болон насанд хүрсэн боловч хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүрэгтэй.
• Тэтгэлгийн хэмжээ: Гэр бүлийн тухай, 40-д заасны дагуу тэтгэлгийг сар бүр дараах хэмжээгээр тогтооно:
  • 11 хүртэлх насны хүүхдэд тухайн бүс нутагт тогтоогдсон амьжиргааны доод түвшингийн 50 хувиар;
  • 11-16 нас (хэрэв ерөнхий боловсролын сургуульд суралцаж байгаа бол 18 нас)-тай болон насанд хүрсэн боловч хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдэд амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээгээр.
  • Зөвхөн цалин хөлснөөс өөр орлогогүй хариуцагчаас гаргуулах хүүхдийн тэтгэлгийн хэмжээ нь түүний сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын 50 хувиас хэтэрч болохгүй (Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 89).

2. Санхүүгийн хариуцлага ба Алданги

• Алданги тооцох: Шүүхийн шийдвэрээр тогтоосон тэтгэлгийг хугацаанд нь төлөөгүй бол хожимдуулсан хоног тутамд тогтоосон тэтгэлгийн үнийн дүнгийн 0.5 хувиар алданги төлнө. Алдангийн нийт хэмжээ төлөгдөөгүй тэтгэлгийн үнийн дүнгийн 50 хувиас хэтрэхгүй байхаар хуульчилсан (Гэр бүлийн тухай хуулийн 50.2, 50.3, Гэр бүлийн тухай, 50).
• Тэтгэлэг нөхөн гаргуулах: Тэтгэлэг төлөгч санаатайгаар зайлсхийсэн, цалин хөлс, бусад орлогоо нуун дарагдуулсан нь тогтоогдвол төлөгдөөгүй тэтгэлгийг хугацаа харгалзахгүйгээр нөхөн төлүүлнэ (Гэр бүлийн тухай хуулийн 49.1, Гэр бүлийн тухай, 49). Хэрэв тэтгэлэг төлөгч хөдөлмөр эрхлээгүй буюу орлогын хэмжээг тогтоох боломжгүй гэж зүтгэвэл тухайн үеийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг баримтлан тооцдог (Гэр бүлийн тухай, 49).
• Нэмэлт зардал гаргуулах: Тэжээн тэтгүүлэгчид онцгой нөхцөл байдал тохиолдсон (хүндээр өвчилсөн, эмчлүүлсэн, сургуульд орсон гэх мэт) үед Гэр бүлийн тухай, 48-д заасны дагуу нэмэлт тэтгэлэг гаргуулах буюу гарсан зардлыг хуваан хариуцуулахаар нэхэмжилж болно.

3. Албадан гүйцэтгэлийн тусгай журмууд

• Тэргүүн ээлжид гаргуулах: Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 112-д зааснаар хүүхдийн тэтгэлгийг бусад төлбөр авагчдын шаардлагаас дараалал харгалзахгүй тэргүүн ээлжид олгоно.
• Төлбөр төлөгч гадаад явах: Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 90-д зааснаар төлбөр төлөгч гадаад улсад байнга оршин суухаар явах тохиолдолд ажлын 3 өдрийн дотор харьяалах шийдвэр гүйцэтгэх байгууллага болон төлбөр авагчид мэдэгдэж, шүүхийн шийдвэрийг гүйцэтгэх баталгааг хангуулах үүрэгтэй. Хэрэв гадаадад байгаа бол Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 115-д зааснаар олон улсын гэрээний дагуу гүйцэтгүүлнэ.
• Ял эдэлж буй этгээдээс суутгах: Хорих ял эдэлж байгаа хоригдлын эд хөрөнгөөс, мөн хорих анги дахь хөдөлмөрийн хөлснөөс нь сар бүр суутгал хийн тэтгэлэгт тооцдог (Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 92).
• Хуулийн этгээдээс гаргуулах: Төлбөр төлөгч хувиараа бизнес эрхэлдэг эсхүл хуулийн этгээдийн хувьцаа эзэмшигч бол түүнд ногдох ашиг, ногдол ашиг, данснаас нь төлбөрийг суутган гаргуулна (Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 93).

4. Хуулийн хариуцлага (Зөрчил ба Эрүү)

• Зөрчлийн хариуцлага: Тэтгэлэг төлөгч шүүхийн шийдвэрээр сар бүр төлбөл зохих хүүхдийн тэтгэмжийг 3 сараас дээш хугацаанд төлөөгүй нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.20-д заасны дагуу хүнийг 100 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний (100,000) төгрөгөөр торгох, эсхүл албадан сургалтад хамруулж 7-оос 30 хоногийн хугацаагаар баривчлах шийтгэл оногдуулна.
• Эрүүгийн хариуцлага: Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаанд зориуд саад учруулах зорилгоор хөрөнгөө нуун дарагдуулсан, бусдад шилжүүлсэн, хаягаа өөрчилсөн бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21.7-д зааснаар торгуулах, зорчих эрхийг хязгаарлах эсхүл 6 сараас 1 жил хүртэл хорих ял оногдуулна.

Процессын дараалал

Практик алхмууд

Хүүхдийн тэтгэмжээ авч чадахгүй байгаа тохиолдолд дараах хууль зүйн дарааллын дагуу шат дараатай ажиллана.

Алхам 1: Шүүхэд хандаж гүйцэтгэх хуудас бичүүлэх, ШШГГ-т шилжүүлэх

Шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон боловч хариуцагч сайн дураар тэтгэлэг төлөхгүй бол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 185-д заасны дагуу шийдвэрийг албадан гүйцэтгүүлэх хүсэлтээ анхан шатны шүүхэд гаргана.

1. Бүрдүүлэх баримт бичиг:
   • Шүүхийн шийдвэр, шүүгчийн захирамжийн баталгаажуулсан хуулбар;
   • Гүйцэтгэх хуудас олгох тухай хүсэлт;
   • Тэтгэлэг төлөгдөөгүйг нотлох банкны дансны хуулга;
   • Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ, эцэг/эхийн иргэний үнэмлэхийн хуулбар.
2. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газарт хандах: Шүүгчийн захирамж, гүйцэтгэх хуудас гарсан даруй харьяа Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх хэлтэст хүргэгдэнэ. Төлбөр авагч нь хариуцагчийн оршин суугаа хаяг, ажилладаг газар, өмчлөлийн эд хөрөнгө, холбоо барих мэдээллийг шийдвэр гүйцэтгэгчид гаргаж өгнө.
3. Шийдвэр гүйцэтгэгчийн авах албадан арга хэмжээ:
   • Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 89 болон Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 110-д заасны дагуу ажил олгогч байгууллагад мэдэгдэл хүргүүлж цалин, орлогоос нь сар бүр суутгал хийлгэх;
   • Арилжааны банкууд дахь дансны зарлагын гүйлгээг битүүмжлэх;
   • Гадаадад зорчих эрхийг хязгаарлах саналыг эрх бүхий байгууллагад гаргах;
   • Үл хөдлөх хөрөнгө, авто тээврийн хэрэгслийг битүүмжилж, дуудлага худалдаагаар худалдан борлуулах (Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 111).

Алхам 2: Цагдаагийн байгууллагад Зөрчлийн хэрэг үүсгүүлэх

Шүүхийн шийдвэр гарсан боловч тэтгэлэг төлөгч сар бүр төлбөл зохих тэтгэлгийг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр 3 сараас дээш хугацаанд төлөөгүй тохиолдолд:

• Төлбөр авагч нь харьяа дүүрэг, аймгийн Цагдаагийн хэлтэст Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.20-д заасны дагуу гомдол гаргана.
• Цагдаагийн байгууллага зөрчлийг шалгаж, шүүхээс тэтгэлэг төлөгчид 7-оос 30 хоног баривчлах шийтгэл оногдуулдаг. Баривчлах шийтгэл эдэлсэн нь тэтгэлгийн өрийг хүчингүй болгох үндэслэл болохгүй бөгөөд төлбөрөө бүрэн төлөх үүрэг хэвээр үлдэнэ.

Алхам 3: Шүүхэд Алданги болон Өр нөхөн гаргуулах нэхэмжлэл гаргах

Хэрэв тэтгэлэг төлөгч олон жилийн турш тэтгэлэг төлөхөөс санаатай зайлсхийсэн, орлогоо нуусан бол төлбөр авагч Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.

• Алданги нэхэмжлэх: Гэр бүлийн тухай, 50-д заасны дагуу хожимдуулсан хоног тутамд 0.5 хувиар алданги тооцон (үндсэн өрийн 50 хувиас хэтрэхгүй) нэхэмжилнэ.
• Төлөгдөөгүй тэтгэлэг нөхөн гаргуулах: Гэр бүлийн тухай, 49-д заасны дагуу өмнөх бүх хугацааны төлөгдөөгүй тэтгэлгийн зөрүүг тооцуулж гаргуулна.

Шүүхийн практик ба сургамжтай тохиолдлууд

Монгол Улсын дээд шүүхийн практикт хүүхдийн тэтгэлэгтэй холбоотой хэргийг шийдвэрлэхдээ хүүхдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг эн тэргүүнд тавьдаг.

1. Ажил орлогогүй гэх шалтаг тэтгэлгээс чөлөөлөх үндэслэл болохгүй:

   • Хэрэг: Иргэн Г.Т нь 2001 оны шүүхийн шийдвэрээс хойш тэтгэлэг төлөөгүй бөгөөд ажил орлогогүй байсан тул төлөх боломжгүй гэж маргасан.
   • Шийдвэр: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #5964-өөр хариуцагч ажил орлогогүй байсан нь Гэр бүлийн тухай, 49-д зааснаар тэтгэлэг төлөх үүргээс чөлөөлөх үндэслэл болохгүйг зааж, 18 нас хүртэлх төлөгдөөгүй тэтгэлэг болох 14.6 сая төгрөгийг нөхөн гаргуулахаар нэхэмжлэлийг бүрэн хангасан.

2. Эвлэрч гүйцэтгэх ажиллагааг дуусгавар болгосон ч буцаан сэргээнэ:

   • Хэрэг: Хариуцагч 1 сая төгрөг өгч, эх нь шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг дуусгавар болгох хүсэлт гаргасан боловч эцэг нь цаашид хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүргээ биелүүлээгүй.
   • Шийдвэр: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7723 болон Тогтоол #8479-д төлбөр авагч хүсэлт гарган шийдвэр гүйцэтгэлийг дуусгавар болгосон нь хариуцагчийг хуулиар хүлээсэн тэжээн тэтгэх үүргээс чөлөөлөхгүй, эвлэрлийг зөрчсөн тул Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30-д заасны дагуу ажиллагааг сэргээж, нөхөн тэтгэлгийг бүрэн гаргуулах нь зүйтэй гэж дүгнэсэн.

3. Хүүхэд 18 нас хүрсэн ч төлөгдөөгүй үлдсэн өрийг заавал нөхөн төлүүлнэ:

   • Хэрэг: Шийдвэр гүйцэтгэгч нь хүүхэд 18 насанд хүрсэн гэх шалтгаанаар тэтгэлэг гаргуулах шийдвэр гүйцэтгэлийн ажиллагааг хаасан.
   • Шийдвэр: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7973-аар Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 90-ийн 90.6-д заасны дагуу шүүхийн шийдвэрээр тогтоосон тэтгэлгийн төлөгдөөгүй хэсгийг хугацаа харгалзахгүйгээр нөхөн гаргуулах ёстой тул шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг дуусгавар болгосон тогтоолыг хүчингүй болгож, ажиллагааг үргэлжлүүлэхийг даалгасан.

4. Алданги болон Нэмэлт зардлыг хуваан хариуцуулах:

   • Шүүх хугацаа хэтрүүлсэн хоног тутамд Гэр бүлийн тухай, 50-д заасны дагуу алданги гаргуулах үндэслэлтэй гэж үзсэн (Тогтоол #8586). Түүнчлэн хүүхэд их сургуульд суралцах, эсхүл тархины саажилттай хүүхдийн эмчилгээний зардал зэрэг онцгой зардлыг Гэр бүлийн тухай, 48-д зааснаар эцэг, эхээс хувь тэнцүүлэн гаргуулдаг (Тогтоол #5209, Тогтоол #7808).

Түгээмэл асуултууд

1. Тэтгэлэг төлөгч ажилгүй, орлогогүй гэвэл яах вэ?

Гэр бүлийн тухай, 49-д зааснаар тэтгэлэг төлөгч хөдөлмөр эрхлээгүй буюу цалин орлогын хэмжээг тогтоох боломжгүй бол тухайн үеийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг баримтлан тэтгэлэг болон өрийг тооцон гаргуулдаг. Албан ёсны ажилгүй байх нь хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүргээс чөлөөлөх хууль зүйн үндэслэл болохгүй (Тогтоол #5964).

2. Хүүхэд хэдэн нас хүртэл тэтгэлэг авах эрхтэй вэ? Их сургуульд сурвал үргэлжлэх үү?

Хүүхэд 16 нас хүртэл, хэрэв суралцаж байгаа бол 18 нас хүртэл сар бүр хуульд заасан тэтгэлгийг авна (Гэр бүлийн тухай, 40). Хүүхэд 18 нас хүрээд их сургуульд элсэн орсон тохиолдолд Гэр бүлийн тухай, 48-д заасны дагуу их сургуулийн сургалтын төлбөрийн зардлыг нэмэлт зардал болгон шүүхээр нэхэмжлэн эцэг, эхээс хувь тэнцүүлэн гаргуулах эрхтэй (Тогтоол #5209).

3. Тэтгэлэг төлөгч гадаад улс руу яваад өгвөл яаж гаргуулах вэ?

Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 90-д зааснаар төлбөр төлөгч гадаадад оршин суухаар явахдаа шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагад мэдэгдэж, тэтгэлэг төлөх баталгаагаа хангуулах үүрэгтэй. Хэрэв мэдэгдэлгүй явсан бол ШШГГ-аас хилээр гарахыг хязгаарлах бөгөөд гадаадад оршин сууж байгаа бол олон улсын эрх зүйн туслалцааны гэрээний дагуу тухайн улсын эрх бүхий байгууллагаар дамжуулан албадан гүйцэтгүүлнэ (Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 115).

4. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахаас өмнөх хугацааны тэтгэлгийг нөхөн авч болох уу?

Шүүхийн шийдвэр гарах хүртэлх хугацааны буюу хүүхэд төрснөөс хойших тэтгэлгийг урьдчилан нөхөн гаргуулах боломжгүй бөгөөд тэтгэлгийг зөвхөн шүүхийн шийдвэр гарсан өдрөөс эхлэн тооцдог (Тогтоол #7808). Харин шүүхийн шийдвэр нэгэнт гарснаас хойш төлөөгүй хуримтлагдсан бүх өрийг хугацаа харгалзахгүйгээр нөхөн гаргуулна (Тогтоол #5964).

Дүгнэлт / Гол санаа

• Тэжээн тэтгэх үүрэг хэзээ ч арилдахгүй: Эцэг, эх ажилтай эсэх, дахин гэр бүл зохиосон эсэхээс үл хамааран хүүхдийн өмнө хүлээсэн тэжээн тэтгэх үүрэг хуулиар хэвээр үлддэг (Гэр бүлийн тухай, 38).
• Хугацаа өнгөрсөн ч өр хүчингүй болохгүй: Хүүхэд 18 нас хүрсэн байсан ч өмнөх төлөгдөөгүй үлдсэн тэтгэлгийн өрийг Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 90-ийн 90.6-д заасны дагуу хугацаа харгалзахгүйгээр бүрэн нөхөн гаргуулна.
• Хуулийн хариуцлагын хөшүүргийг ашиглах: Хэрэв тэтгэлэг төлөгч 3 сараас дээш хугацаанд төлбөрөө тасалдуулбал цагдаагийн байгууллагад хандаж Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.20-д зааснаар 7-30 хоног баривчлуулах, ШШГГ-аар дамжуулан данс, эд хөрөнгийг битүүмжлүүлж хилээр гарахыг хязгаарлах арга хэмжээг цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх нь хамгийн үр дүнтэй байдаг.