Хүүхдийн Овог Солих Журам: Ээжийн Зөвшөөрөл Дангаараа Хүрэлцэх Үү?

Хүүхдийн овгийг солиход эхийн зөвшөөрөл дангаараа хүрэлцэхгүй бөгөөд төрсний гэрчилгээнд эцэг бүртгэгдсэн бол эцэг, эхийн хамтарсан өргөдөл эсхүл нотариатаар гэрчлүүлсэн зөвшөөрөл заавал шаардагдана; харин эцэг тогтоогдоогүй, нас барсан, эсхүл шүүхээр эцэг байх эрхээ хасуулсан тохиолдолд ээж дангаараа овгийг солиулах эрхтэй.

Оршил

Хүүхдийн овог солих нь гэр бүл салалт, эцэг тогтоолгох, эсвэл бусад хувийн шалтгааны улмаас үүсдэг нийтлэг асуудлуудын нэг юм. Энэ үйл явц нь тодорхой хууль, журмын дагуу явагддаг бөгөөд эцэг, эхийн зөвшөөрөл чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Иргэдийн дунд "Зөвхөн ээжийн зөвшөөрлөөр хүүхдийн овгийг сольж болох уу?" гэсэн асуулт түгээмэл байдаг.

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор хүүхдийн эрх, ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хамгаалдаг бөгөөд эцэг, эх нь хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх, нэр, овог өгөхөд тэгш эрхтэй байдаг. Энэхүү нийтлэлээр бид хүүхдийн овог солих хууль зүйн үндэслэл, практик алхмууд, эцэг эхийн зөвшөөрлийн асуудал, үл хамаарах тохиолдлууд болон шүүхийн практикийг гүнзгийрүүлэн тайлбарлах болно.

Хууль зүйн үндэслэл ба Эцэг, эхийн тэгш эрх

Хүүхдийн овог, эцэг/эхийн нэр, өөрийн нэрийг өөрчлөхтэй холбоотой харилцааг Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 болон Гэр бүлийн тухай, 24-өөр зохицуулдаг.

1. Эцэг, эхийн тэгш эрх ба тохиролцоо

Гэр бүлийн тухай, 26-д зааснаар эцэг, эх нь хүүхдээ хүмүүжүүлэх, түүний эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалахад тэгш эрх эдэлж, адил үүрэг хүлээнэ. Гэрлэлтээ цуцлуулсан ч энэ үүрэг хэвээр үлддэг.

• Анх овог өгөх: Гэр бүлийн тухай, 24 (§24.1)-д "Эцэг, эх тохиролцсоны үндсэн дээр хүүхэддээ нэр, овог өгнө" гэж заасан. Мөн §24.3-д зааснаар хүүхэд ердийн тохиолдолд эцгийн нэрийг авдаг.
• Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эх: Гэр бүлийн тухай, 24 (§24.4)-т зааснаар гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эхээс төрсөн, эсхүл хүүхдийн эцгийг тогтоосон эрх бүхий байгууллагын шийдвэргүй бол хүүхэд эхийн нэрийг/овгийг авна.

2. Овог өөрчлөх хууль ёсны үндэслэлүүд

Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12-ын 12.3-т иргэн дараах үндэслэлээр өөрийн овог, эцэг /эх/-ийн нэрийг өөрчлөх хүсэлт гаргаж болно:

1. Эцэг /эх/-ийн үе уламжлагдан ирсэн овгийг буруу тогтоож иргэний улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн бол;
2. Гадаад улсын иргэн, харьяалалгүй хүнтэй гэрлэсэн Монгол Улсын иргэн нөхөр /эхнэр/-ийн овгоор бүртгүүлэх бол;
3. Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12-ын 12.3.3-т зааснаар "эцгийн овог, нэрээр овоглож байсан иргэн эхийн овог, нэрээр овоглох, эхийн овог, нэрээр овоглож байсан иргэн эцгийн овог, нэрээр овоглох" тохиолдолд;
4. Иргэний улсын бүртгэлийн мэдээллийн цахим сан дахь мэдээлэл болон иргэний баримт бичиг зөрүүтэй бол.

3. Эцэг тогтоосны дараа овог солих

Хэрэв анх хүүхдийг эхийн овгоор бүртгүүлсэн бөгөөд хожим нь эцэг, эх гэрлэлтээ бүртгүүлсэн эсхүл эцэг тогтоогдсон бол Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10 (§10.1)-д заасны дагуу эцэг, эхийн өргөдлийг үндэслэн эцгийн овог, нэрээр өөрчлөн бүртгүүлнэ.

Практик алхамууд ба Процесс

Хүүхдийн овгийг солиулах үйл явцыг дараах диаграммаас харна уу.

Алхам алхмаар хэрэгжүүлэх ажиллагаа:

1. Эцэг, эхийн зөвшөөрлийг баталгаажуулах:
   • Эцэг, эх хоёулаа зөвшөөрсөн тохиолдолд хамтарсан өргөдөл бичнэ. Хэрэв эцэг эсхүл эхийн хэн нэг нь ирэх боломжгүй бол Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10 (§10.2)-т заасны дагуу зөвшөөрлийн өргөдлөө нотариатаар заавал гэрчлүүлнэ.
2. Шаардлагатай бичиг баримт бүрдүүлэх: Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 (§12.1, §12.2)-д заасны дагуу дараах баримтыг бүрдүүлнэ:
   • Эцэг, эхийн гаргасан өргөдөл (эсхүл нотариатаар гэрчлүүлсэн зөвшөөрөл);
   • Эцэг, эхийн иргэний үнэмлэх (харьяалалгүй эсхүл гадаадын иргэн бол паспорт);
   • Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ (16 нас хүрсэн бол иргэний үнэмлэх);
   • Гэрлэлтийн гэрчилгээ (гэрлэсэн бол);
   • 14-өөс дээш насны хүүхдийн бичгээр гаргасан зөвшөөрөл;
   • Онцгой тохиолдлыг нотлох баримт (нас барсны гэрчилгээ, шүүхийн шийдвэр гэх мэт).
3. Улсын бүртгэлийн байгууллагад хандах: Эцэг, эх өөрсдийн оршин суугаа газрын харьяа Улсын бүртгэлийн хэлтэст бүрдүүлсэн баримтаа хүлээлгэн өгнө.
4. Шийдвэрлэх хугацаа: Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 (§12.6)-д заасны дагуу улсын бүртгэгч баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш ажлын 7 өдрийн дотор овог өөрчилсний бүртгэлийг хөтөлнө.

Зөвхөн ээжийн зөвшөөрөл хүчин төгөлдөр болох ҮЛ ХАМААРАХ тохиолдлууд

Эцгийн зөвшөөрөлгүйгээр буюу зөвхөн ээжийн хүсэлтээр хүүхдийн овгийг солих боломжтой хууль заасан онцгой тохиолдлууд:

1. Төрсний бүртгэлд эцэг бүртгэгдээгүй: Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 (§6.14)-т зааснаар эцэг тогтоосон шийдвэр байхгүй, эцэг эхийн хамтарсан өргөдөл гаргаагүй бол хүүхэд анхаасаа эхийн овгоор бүртгэгддэг тул ээж цаашид овгийг өөрчлөхдөө бие даан шийдвэрлэнэ.
2. Эцэг байх эрхийг шүүхээс хассан: Гэр бүлийн тухай, 30 (§30.1)-д заасан үндэслэлээр (хүүхдээ хаях, тарчлаан зовоох, хүмүүжүүлэх үүргээс санаатай зайлсхийх гэх мэт) эцэг байх эрхийг шүүх хассан бол Гэр бүлийн тухай, 31 (§31.1)-д зааснаар тухайн эцэг нь эцэг байх эрхээ алдана. Энэ тохиолдолд шүүхийн шийдвэрийг үндэслэн ээж дангаараа овгийг солиулах боломжтой.
3. Эцэг нас барсан эсхүл сураггүй алга болсонд тооцогдсон: Эцэг нас барсан тохиолдолд нас барсны улсын бүртгэлийн гэрчилгээг, сураггүй алга болсонд тооцсон бол шүүхийн шийдвэрийг хавсарган ээж дангаараа өргөдөл гаргана.
4. Шүүхийн шийдвэр гарсан: Эцэг, эхийн хооронд маргаан үүсэж, шүүхээс хүүхдийн овгийг солихыг зөвшөөрсөн шийдвэр гарсан бол эцгийн зөвшөөрөл нэмж шаардахгүй.

Хариуцлага ба Сэжигтэн, яллагдагчид тавих хязгаарлалт

Овог, нэр өөрчлөхөд хуулиар тодорхой хариуцлага болон хязгаарлалтыг тогтоосон байдаг:

• Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас зайлсхийхээс сэргийлэх: Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 (§12.9)-д зааснаар сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, ялтны овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэрийг өөрчлөхийг хатуу хориглоно.
• Илт хууль бус бүртгэлийг хүчингүй болгох: Буруу, хуурамч баримт бүрдүүлэн эцгийн овгийг дур мэдэн сольсон, эсхүл журам зөрчсөн бол Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21 (§21.1)-д заасны дагуу хяналтын улсын байцаагчийн дүгнэлт эсхүл шүүхийн шийдвэрээр уг бүртгэлийг хүчингүй болгодог.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Эцэг нь зөвшөөрөхгүй бол ээж яаж хүүхдийн овгийг солиулах вэ?

Эцэг нь төрсний гэрчилгээн дээр бүртгэлтэй бөгөөд овгийг солихыг зөвшөөрөхгүй байгаа тохиолдолд ээж заавал шүүхэд нэхэмжлэл гаргана. Гэр бүлийн тухай, 24 (§24.6)-д "Хүүхдэд нэр, овог өгөх, хүүхэд эцэг, эхийн нэр авахтай холбогдсон маргааныг шүүх шийдвэрлэнэ" гэж заасан байдаг.

2. Гэрлэлтээ цуцлуулсан, одоо тусдаа амьдарч байгаа бол эцгийн зөвшөөрөл шаардлагатай юу?

Тийм, шаардлагатай. Гэрлэлтээ цуцлуулсан нь эцэг байх эрх, үүргийг дуусгавар болгодоггүй (Гэр бүлийн тухай, 26 §26.4). Иймд эцэг нь овгийг солиход зөвшөөрч нотариатаар баталгаажуулсан бичиг өгөх эсхүл шүүхээр шийдвэрлүүлэх шаардлагатай.

3. Насанд хүрсэн иргэн өөрөө овгоо солиход эцэг, эхийн зөвшөөрөл хэрэгтэй юу?

Иргэн 18 нас буюу эрх зүйн бүрэн чадамжид хүрсэн бол Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 (§12.3.3)-т заасан үндэслэлээр бие даан өргөдөл гаргаж, эцгийн овгоос эхийн овогт (эсхүл эсрэгээр) шилжих боломжтой. Эцэг, эхийн зөвшөөрөл шаардагдахгүй.

4. 14 нас хүрсэн хүүхдийн овгийг солиход хүүхдээс санал авах уу?

Тийм. Иргэний хэрэг ба бүртгэлийн практикт иргэний эрх зүйн зарим чадамжтай буюу 14-өөс дээш насны насанд хүрээгүй хүүхдийн овгийг өөрчлөхөд Иргэний улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12 (§12.2.4)-т заасны дагуу хүүхдийн өөрийн бичгээр гаргасан зөвшөөрлийг хавсаргадаг.

Шүүхийн практик жишээнүүд

Шүүх хүүхдийн овог өөрчлөх болон эцэг/эх тогтоох, бүртгэлийн маргааныг шийдвэрлэхдээ хүүхдийн дээд эрх ашгийг хамгаалах зарчмыг баримталдаг.

• Гадаад иргэн эцгийн мэдээллийг бүртгэхээс татгалзсаныг хүчингүй болгосон тохиолдол (Тогтоол #2746): Австрали улсын иргэн К Н Ж О нь өөрийн охин У.А-ийн төрсний бүртгэлд эцгийн мэдээллийг нэмж бүртгүүлэх хүсэлт гаргахад Улсын бүртгэлийн байгууллага "эхийн хамтарсан өргөдөл байхгүй" гэх үндэслэлээр татгалзжээ. Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатнаас Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцын 7.1-д зааснаар хүүхэд эцэг, эхээ мэдэх эрхтэй бөгөөд хуульд заасан баримтуудыг бүрдүүлсэн байхад захиргааны байгууллага татгалзсан нь хууль бус гэж дүгнэн, эцгийн мэдээллийг нэмж бүртгэхийг даалгасан байна.

• Хууль бусаар овог сургаар сольсон бүртгэлийг илт хууль бус гэж тогтоосон нь (Тогтоол #2437): Иргэн Ж.Ө-ийн нэхэмжлэлтэй хэрэгт 1988 онд өөр хүний овгоор овоглож байсан хүүхдүүдийн овгийг архивын эх баримт, хууль ёсны үндэслэлгүйгээр Я.Б-ийн овгоор солисон болох нь тогтоогдсон тул шүүхээс уг овог сольсон бүртгэлийг "илт хууль бус" болохыг тогтоож шийдвэрлэжээ. Энэ нь овог солиход хуульд заасан нотлох баримт, журам чанд мөрдөгдөх ёстойг харуулдаг.

• Асрамж ба хүүхдийн санал харгалзах шүүхийн практик (Тогтоол #10577, Тогтоол #7749): Хүүхдийн овог болон асрамжийн маргаанд шүүх шийдвэр гаргахдаа хүүхэд аль эцэг, эхтэйгээ амьдарч дассан, хэний асрамжид байх нь түүний сэтгэл зүй, өсөлт хүмүүжилд эерэг нөлөөтэй вэ гэдгийг шинжээчийн дүгнэлт, мөн Гэр бүлийн тухай, 14-т заасны дагуу 7 ба түүнээс дээш настай хүүхдийн саналд үндэслэн шийдвэрлэдэг.

Дүгнэлт / Гол санаа

1. Эцэг, эхийн хамтын шийдвэр: Хүүхдийн төрсний бүртгэлд эцэг бичигдсэн л бол эхийн зөвшөөрөл дангаараа хүчин төгөлдөр бус бөгөөд эцгийн зөвшөөрөл (хамтарсан өргөдөл эсхүл нотариатаар гэрчлүүлсэн) заавал шаардагдана.
2. Онцгой тохиолдолд ээж дангаараа сольж болно: Эцэг тогтоогдоогүй, эцэг нь нас барсан, сураггүй алга болсонд тооцогдсон эсхүл шүүхээр эцэг байх эрхээ хасуулсан тохиолдолд эх бие даан хүүхдийн овгийг солиулах эрхтэй.
3. Маргааныг шүүхээр шийдвэрлэнэ: Эцэг зөвшөөрөхгүй байгаа хэдий ч овог солих нь хүүхдийн эрх ашигт нэн шаардлагатай гэж үзвэл асуудлыг шүүхийн журмаар шийдвэрлүүлнэ. Шүүх аль ч тохиолдолд хүүхдийн дээд эрх ашгийг хамгийн чухалд тооцдог.