Оршил
Иргэд нас барахдаа арилжааны банк эсвэл бусад санхүүгийн байгууллагад зээлийн үлдэгдэлтэй байх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэ үед "Нас барсан хүний өрийг ар гэр нь төлөх үү?", "Банк өвлөгдсөн байрыг хурааж авах эрхтэй юу?" гэх мэт асуултууд үүсдэг. Монгол Улсын хууль тогтоомжоор өвлөгч нь зөвхөн өвлөж авсан эд хөрөнгийн хэмжээнд л өрийг хариуцах зарчим үйлчилдэг. Энэхүү нийтлэлээр өвлүүлэгчийн зээлийн өрийг шийдвэрлэх хууль зүйн зохицуулалт болон практик алхмуудыг танилцуулж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын Иргэний хууль болон холбогдох бусад хуулиар өвлөгчийн хүлээх хариуцлагыг дараах байдлаар хязгаарласан байдаг:
- Хариуцлагын хязгаар: Өв хүлээн авсан өвлөгч нь өвлүүлэгчийн өрийг зөвхөн өвлөн авсан эд хөрөнгийн хэмжээнд хариуцна. Хэрэв өвлүүлэгч 100 сая төгрөгийн өртэй боловч өвлөгдөх хөрөнгө нь 50 сая төгрөг бол өвлөгч зөвхөн тэрхүү 50 сая төгрөгийн хүрээнд л өрийг төлөх үүрэгтэй. ИХ-ийн §535.1
- Хувь тэнцүүлэн хариуцах: Хэд хэдэн өвлөгч байвал тэдгээр нь тус тусын өвлөсөн эд хөрөнгийн хэмжээнд хувь тэнцүүлэн өрийг хариуцна. ИХ-ийн §535.2
- Гомдлын шаардлага гаргах хугацаа: Банк (үүрэг гүйцэтгүүлэгч) нь өвлүүлэгчийн зээлийн талаарх шаардлагаа өв нээгдсэн өдрөөс хойш нэг жилийн дотор гаргах ёстой. ИХ-ийн §536.1
- Барьцаа хөрөнгө: Хэрэв зээл нь үл хөдлөх хөрөнгийн барьцаатай бол уг хөрөнгийг өвлөн авсан этгээд барьцаалуулагчийн эрх, үүргийг өөртөө шилжүүлэн авна. ҮХЭБтХ-ийн §28.2
Зээлийн өр шилжих процесс
Өвлүүлэгч нас барснаас хойш зээлийн өрийг хэрхэн шийдвэрлэх үйл явцыг дараах бүдүүвчээр харуулав:
Практик алхамууд: Иргэний хийх ёстой үйлдлүүд
Хэрэв таны ойр дотны хүн зээлтэй нас барсан бол дараах алхмуудыг хэрэгжүүлээрэй:
1. Зээлийн даатгал байгаа эсэхийг шалгах
Орчин үеийн банкны зээлүүд (ялангуяа ипотекийн болон хэрэглээний зээл) ихэвчлэн амь насны даатгалтай байдаг. Хэрэв зээлдэгч нас барвал даатгалын компани зээлийн үлдэгдлийг бүрэн эсвэл хэсэгчлэн төлөх үүрэгтэй. Энэ нь өвлөгчид ирэх дарамтыг арилгадаг. ИХ-ийн §443.20
2. Банкинд албан ёсоор мэдэгдэх
Нас барсан тухай гэрчилгээг үндэслэн банкинд яаралтай мэдэгдэх шаардлагатай. Ингэснээр зээлийн хүү, алданги тооцохыг түр зогсоох эсвэл гэрээг шинэчлэх боломж бүрдэнэ. БЭХМХМХШЗҮАтХ-ийн §16.2
3. Өвлөх эсэхээ шийдэх
Хэрэв өвлүүлэгчийн өр нь өвлөгдөх хөрөнгөөсөө их бол өвлөгч өв хүлээн авахаас татгалзах эрхтэй. Өвөөс татгалзсан тохиолдолд тухайн хүний өрийг хариуцах үүрэг үүсэхгүй.
4. Нотариатчид хандах
Өв нээгдсэн газрын нотариатчид хандаж, өвлөгдөх эд хөрөнгийг хамгаалах, бүртгүүлэх ажиллагааг хийлгэнэ. Нотариатч нь тухайн хүн банкинд хадгаламжтай эсвэл зээлтэй эсэхийг шалгах үүрэгтэй. НтХ-ийн §42.2
Шүүхийн практикаас
Шүүхийн практикт өв залгамжлал болон банкны барьцаа хөрөнгөтэй холбоотой маргаанууд ихэвчлэн өмчлөх эрхийг баталгаажуулах хүрээнд үүсдэг. Жишээлбэл:
- Тогтоол #944 - Энэхүү шийдвэрээр барьцаанд байгаа хөрөнгийг өмчлөгч өөрчлөгдөхөд барьцаалагч буюу банкны зөвшөөрөл зайлшгүй шаардлагатайг онцолсон байдаг. Энэ нь өв залгамжлалын явцад банкны барьцааны эрх хэвээр хадгалагддаг болохыг практик дээр баталж байна.
- Тогтоол #912 - Нас барсан этгээдийн өмчлөх эрхийг шилжүүлэхдээ хууль ёсны өвлөгчдийн эрхийг хөндөхгүй байх, нотариатын үйлдэл болон бүртгэлийн үйл ажиллагаа хууль ёсны байх шаардлагыг тодорхойлсон.
Дүгнэлт
Өвлүүлэгчийн банкны зээлийн өрийг өвлөгч хариуцах эсэх нь "Өвлөж авсан хөрөнгийн хэмжээ"-гээр хязгаарлагддаг. Өвлөгч та өөрийн хувийн хөрөнгөөр нас барагчийн өрийг төлөх хууль зүйн үүрэггүй бөгөөд зөвхөн өвлөж авсан байр, машин, хадгаламжийнхаа үнийн дүнд багтаан төлбөр тооцоог хийнэ. Хамгийн чухал нь зээлийн даатгалыг шалгах болон банктай зөвшилцөх алхмыг цаг алдалгүй хийх явдал юм.