Хэргийн газрын үзлэг, эд мөрийн баримт хураах үед тэмдэглэлийг хэрхэн шалгах вэ
Хэргийн газрын үзлэг, эд мөрийн баримт хураан авах үед мөрдөн шалгах ажиллагааны тэмдэглэлд ямар мэдээлэл тусгах, гарын үсэг, хуулбар, засвар оруулах саналыг хэрхэн шалгах талаарх практик заавар.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Хэргийн газрын үзлэг, эд мөрийн баримт хураан авах үед мөрдөн шалгах ажиллагааны тэмдэглэл нь хэргийн үр дүнг тодорхойлох гол баримт болдог. Тэмдэглэлд ажиллагааны явц, дэс дараалал, илэрсэн нөхцөл байдал, авсан арга хэмжээ, үр дүнг бүрэн тусгаж, оролцсон, байлцсан хүн бүрийн гарын үсэг, засвар оруулах саналыг зөв бүртгэсэн эсэхийг шалгах нь иргэний хувьд хамгийн чухал алхам юм. Учир нь дутуу, буруу бүртгэсэн тэмдэглэл нь нотлох баримтын хүчийг бууруулж, хэргийн бодит байдлыг тогтооход саад болдог.
Энэхүү нийтлэлд үзлэг, нэгжлэг, эд мөрийн баримт хураан авах үед тэмдэглэлд ямар шаардлага тавигдах, иргэн та тэмдэглэлтэй танилцахдаа юуг хянах, ямар эрхээ эдлэх талаар практик түвшинд тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Үзлэг ба хэргийн газрын үзлэг
Үзлэгийг мөрдөгч гэмт хэрэг гарсан байдал, хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад байдлыг тогтоох зорилгоор хүний бие, эд зүйл, баримт бичиг, тээврийн хэрэгсэл, ачаа тээш, мал, амьтан, хэрэг гарсан газарт хийнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23.1). Хэргийн газрын үзлэгийн хувьд мөрдөгч гэмт хэрэг үйлдэгдсэн, үйлдэгдсэн байж болзошгүй гэх бодит үндэслэл байвал орон байр, бусад газар, нийтийн эзэмшил газрын тодорхой хэсгийг хэргийн газраар тогтоон үзлэг хийнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23.3).
Үзлэгийн үед хэв загвар, дээж авах, битүүмжлэх, хураан авах ажиллагааг даруй хийх шаардлага гарвал прокурорын зөвшөөрөлгүй мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах журмыг баримтална (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22.4). Хойшлуулшгүй тохиолдолд мөрдөгч прокурорт даруй мэдэгдэж, ажиллагаа дууссанаас хойш 24 цагийн дотор хүчинтэйд тооцуулахаар тайлбар, нотлох баримтыг бичгээр хүргүүлнэ.
Эд мөрийн баримт хураан авах
Мөрдөгч эд мөрийн баримтыг прокурорын зөвшөөрлөөр түр хураан авна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24.4). Ажиллагаа эхлэхийн өмнө хураан авах тухай прокурорын шийдвэрийг танилцуулж, эд мөрийн баримтыг сайн дураар гаргаж өгөх, зааж өгөх боломжийг тухайн хүнд олгоно. Баримт бичгийг эхээр нь, шаардлагатай бол эхийг нь буцаан олгож, хуулбарыг хэрэгт хавсаргана.
Хамгийн чухал нь — хураан авсан эд мөрийн баримтын жагсаалт, тэмдэглэлийг эд зүйл, баримт бичгээ хураалгасан болон тухайн ажиллагаанд байлцсан хүнээр гарын үсэг зуруулж, хувийг эд зүйлийн эзэмшигч, эсхүл түүний хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгчид даруй гардуулна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24.4).
Тэмдэглэл үйлдэхэд тавигдах шаардлага
Мөрдөгч мөрдөн шалгах ажиллагааны тэмдэглэл үйлдэж, түүнд ажиллагааны явц, дэс дараалал, илэрсэн нөхцөл байдал, авсан арга хэмжээ, үр дүнг бичиж тусгана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28.1). Тэмдэглэлд баримт бичиг, эд зүйлийн тоо ширхэг, төрөл, хэлбэр, өнгө, сорьц, харагдаж байгаа онцлох шинж тэмдэг, чанар, их, бага, хүнд, хөнгөний хэмжээ зэргийг нэг бүрчлэн бичиж, олон тооны эд зүйлийг жагсаан хавтаст хэрэгт хавсаргана.
Хэрэглэсэн техник хэрэгслийн нэр төрөл, үзүүлэлт, хэдэн минутын бичлэг хийсэн, хэдэн ширхэг гэрэл зураг авсныг ч мөн тусгах шаардлагатай (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28.1).
Тэмдэглэл танилцуулах ба засвар оруулах
Ажиллагаа дуусмагц тэмдэглэлийг оролцсон, байлцсан хүнд даруй танилцуулж, гарын үсэг зуруулна. Тэмдэглэл хэд хэдэн хуудастай бол хуудас бүрийн нүүр талд гарын үсэг зурна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28.3). Танилцуулахдаа тухайн тэмдэглэл хавтаст хэрэгт авагдах тул сайтар нягталж үзэхийг мөрдөгч анхааруулна.
Танилцахдаа ажиллагааны явц дэс дарааллаар бичигдсэн эсэх, нөхцөл байдал, авсан арга хэмжээ, үр дүн үнэн зөв, бүрэн тусгагдсан эсэхийг хянаж, дутуу, буруу, ойлгомжгүй зүйлийн талаар засвар оруулах санал, хүсэлт гаргана. Санал, хүсэлтийг хэрхэн хангасан талаар тэмдэглэлд тусгах ёстой.
Хөндлөнгийн гэрч ба дуу-дүрсний бичлэг
Прокурор, мөрдөгч нь мөрдөн шалгах ажиллагааны явц, үр дүнг баталгаажуулахаар хоёроос доошгүй хөндлөнгийн гэрчийг оролцуулна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9.7). Хөндлөнгийн гэрч нь тухайн хэрэгт хувийн сонирхолгүй хүн байх бөгөөд өөрийн оролцсон ажиллагааны талаар гомдол гаргах, тэмдэглэлтэй танилцах, засвар оруулах хүсэлт гаргах эрхтэй.
Хөндлөнгийн гэрч оролцох боломжгүй бол ажиллагааны явц, үр дүнг дуу-дүрсний бичлэгээр бэхжүүлнэ. Дуу-дүрсний бичлэгт ажиллагааны зорилго, он, сар, өдөр, байршил, эхэлсэн, дууссан цаг, минутыг тусгах бөгөөд бичлэг тасалдсан тохиолдолд тухайн ажиллагаанд оролцсон хүнд мэдэгдэж, тэмдэглэлд тодорхой тусгана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 28.2).
Тэмдэглэл нь нотлох баримт
Мөрдөн шалгах ажиллагааны тэмдэглэл, түүнд хавсаргасан дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэг, гэрэл зураг, гар зураг, ул мөрөөс авсан хэв нотлох баримт болно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16.7). Тэмдэглэлд тусгагдсан нөхцөл байдал дуу-дүрсний бичлэгээс зөрсөн тохиолдолд шүүх, прокурор дуу-дүрсний бичлэгийг нотлох баримтаар тооцно — энэ нь таны хувьд бичлэгийг шалгуулах боломжийг олгодог чухал баталгаа юм.
Практик алхамууд: тэмдэглэлийг шалгах дараалал
- Ажиллагаа эхлэхийн өмнө — хураан авах тухай прокурорын шийдвэр танилцуулагдсан эсэх, эд зүйлээ сайн дураар гаргаж өгөх боломж олгосон эсэхийг анхаарна.
- Ажиллагааны дунд — хөндлөнгийн хоёр гэрч байлцаж байгаа эсэх, боломжгүй бол дуу-дүрсний бичлэг хийж байгаа эсэхийг хянана.
- Эд зүйл бүрийг жагсаалтад — тоо ширхэг, төрөл, хэлбэр, өнгө, сорьц, онцлох шинж, хэмжээг нэг бүрчлэн бичсэн эсэхийг шалгана.
- Тэмдэглэлтэй танилцах — ажиллагаа дуусмагц уншиж, явц дэс дарааллаар, үр дүн бүрэн тусгагдсан эсэхийг нягтална.
- Засвар оруулах санал гаргах — дутуу, буруу, ойлгомжгүй зүйлийн талаар бичгээр санал, хүсэлт гаргаж, хэрхэн хангасан талаар тэмдэглэлд тусгуулна.
- Гарын үсэг — хуудас бүрийн нүүр талд гарын үсэг зурж, тэмдэглэлд гарын үсэг зурахаас татгалзах үндэслэлгүй бол зурна.
- Хуулбар авах — хураан авсан эд зүйлийн жагсаалт, тэмдэглэлийн хувийг эзэмшигч, төлөөлөгч, өмгөөлөгчид даруй гардуулсан эсэхийг шалгана.
- Хадгалалт — хураан авсан эд мөрийн баримтыг тусгай байранд хадгалж, баримтыг хавтаст хэрэгт хавсаргасан эсэхийг хянана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21.1).
Шүүхийн практик
Тэмдэглэл хуурамч, дутуу үнэлэгдсэн асуудал
Улсын дээд шүүхийн 2018 оны 9 дүгээр сарын 28-ны өдрийн тогтоолоор нэгжлэг, мэдүүлгийн тэмдэглэлд эргэлзээ үүсгэх нөхцөл байдал тогтоогдоогүй, нотлох баримт хангалттай бэхжүүлэгдсэн гэж дүгнэж, доод шатны шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн (Тогтоол #1181). Харин 2020 оны 6 дугаар сарын 12-ны өдрийн тогтоолд зурагтанд үзлэг хийсэн тэмдэглэлд гэрэл зургаар бэхжүүлсэн эсэх нь шүүхийн шийдвэр гарахад нөлөөлөх ноцтой зөрчил биш гэж үзсэн боловч шинжээч томилох тогтоолыг оролцогчид танилцуулаагүй, эд зүйлийн үнэлгээг танилцуулаагүй нь хэд хэдэн зүйлийг зөрчсөн гэдгийг давж заалдах шат тэмдэглэж, анхан шатны шийдвэрийг хүчингүй болгож буцаасан (Тогтоол #2375). Эндээс харахад тэмдэглэл, шинжилгээний материалыг оролцогчид танилцуулах нь иргэний хувьд маш чухал эрх юм.
Гарын мөрөөр нотлох асуудал
2016 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрийн тогтоолд гэмт хэрэг үйлдэгдсэн нөхцөл байдлыг шүүх үндэслэлтэйгээр үнэлсэн, мөрдөн байцаалтын ажиллагаа бүрэн хийгдсэн, хуулийн ноцтой зөрчил тогтоогдоогүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #427). Харин 2020 оны 7 дугаар сарын 17-ны өдрийн тогтоолд цонхны тавцанд илэрсэн гарын мөрийг тухайн гэмт хэргийг нотлох шууд баримт болно гэж үзсэн нь маргаан болж, хяналтын шат шинжээчийн дүгнэлтүүд хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу хийгдсэн гэж дүгнэсэн (Тогтоол #2391). Энэ нь үзлэгийн үеэр олдсон эд зүйлийн гарал үүсэл, хэв, дээжийг хэрхэн авах, тэмдэглэлд хэрхэн тусгах нь нотлох баримтын хувьд шийдвэрлэх ач холбогдолтой болохыг харуулна.
Бичлэг байхгүй, гэрчийн мэдүүлэг зөрүүтэй асуудал
2018 оны 5 дугаар сарын 2-ны өдрийн тогтоолд танъж олуулах ажиллагааг зөвхөн "цээж зураг"-аар хийсэн, гэрч Н-ын мэдүүлэг аваагүй гэх зөрчлийг шүүх тэмдэглэсэн боловч эдгээр нь хэрэгт ач холбогдол бүхий нөхцөл байдалд нөлөөлөх ноцтой зөрчил биш гэж дүгнэж, шийтгэх тогтоолыг хэвээр үлдээсэн (Тогтоол #1080). Харин 2020 оны 9 дүгээр сарын 25-ны өдрийн тогтоолд гэрч нарын мэдүүлэг илтэд зөрүүтэй байхад зөрүүг арилгах ажиллагаа хийгээгүй, гэмт хэрэг гарсан байдал, хэн үйлдсэн, сэдэлт, зорилго, гэм буруугийн хэлбэрийг бүрэн тогтоогоогүй гэж үзэж, шийтгэх тогтоолыг хүчингүй болгосон (Тогтоол #2554). Эдгээр нь тэмдэглэл, бичлэг, мэдүүлэг хоорондоо зөрвөл бодит байдлыг тогтоох нэмэлт ажиллагаа хийх шаардлагатай болохыг илтгэнэ.
Түгээмэл асуултууд
Үзлэг, хураан авах ажиллагааны тэмдэглэлд заавал ямар мэдээлэл тусгах ёстой вэ?
Тэмдэглэлд ажиллагааны явц, дэс дараалал, илэрсэн нөхцөл байдал, авсан арга хэмжээ, үр дүнг бичихээс гадна эд зүйл, баримт бичгийн тоо ширхэг, төрөл, хэлбэр, өнгө, сорьц, онцлох шинж, чанар, хэмжээг нэг бүрчлэн тусгана. Хэрэглэсэн техник хэрэгсэл, авсан зургийн тоо, бичлэгийн хугацааг ч тэмдэглэнэ.
Тэмдэглэлтэй танилцахдаа иргэн ямар эрхтэй вэ?
Ажиллагаанд оролцсон, байлцсан хүн тэмдэглэлийг дуусмагц уншиж танилцаж, хуудас бүрд гарын үсэг зурна. Явц дэс дарааллаар бичигдсэн эсэх, нөхцөл байдал, авсан арга хэмжээ, үр дүн үнэн зөв тусгагдсан эсэхийг хянаж, дутуу, буруу, ойлгомжгүй зүйлийн талаар засвар оруулах санал, хүсэлт гаргах эрхтэй.
Хөндлөнгийн гэрч оролцуулахгүй байж болох уу?
Хөндлөнгийн гэрч оролцуулах боломжгүй бол ажиллагааны явц, үр дүнг дуу-дүрсний бичлэгээр бэхжүүлнэ. Мөн эзэмшигчийг байлцуулах боломжгүй тохиолдолд хөндлөнгийн хоёр гэрч байлцуулах, эсхүл дуу-дүрсний бичлэгээр бэхжүүлэх замаар явуулна.
Хураан авсан эд зүйлийн хуулбар баримт бичгийг хэнд өгөх вэ?
Хураан авсан эд мөрийн баримтын жагсаалт, тэмдэглэлийг эд зүйл, баримт бичгээ хураалгасан болон ажиллагаанд байлцсан хүнээр гарын үсэг зуруулж, хувийг эд зүйлийн эзэмшигч, эсхүл түүний хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгчид даруй гардуулна.
Тэмдэглэл бичлэгээс зөрвөл аль нь нотлох баримт болох вэ?
Тэмдэглэлд тусгагдсан нөхцөл байдал дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгээс зөрсөн тохиолдолд шүүх, прокурор дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийг нотлох баримтаар тооцно.
Дүгнэлт
Хэргийн газрын үзлэг, эд мөрийн баримт хураан авах үеийн тэмдэглэл нь хэргийн үр дүнг тодорхойлох гол нотлох баримт юм. Иргэн таны хувьд дараахь зүйлийг санах нь зүйтэй:
- Хураан авах үндэслэл — прокурорын шийдвэр танилцуулагдсан, сайн дураар гаргаж өгөх боломж олгогдсон эсэхийг шалга.
- Тэмдэглэлийн агуулга — явц, дэс дараалал, эд зүйл бүрийн онцлог шинж, тоо хэмжээ нэг бүрчлэн тусгагдсан эсэхийг нягтал.
- Оролцогч, гэрч — хөндлөнгийн хоёр гэрч, эсхүл дуу-дүрсний бичлэг байгаа эсэхийг хяна.
- Гарын үсэг ба хуулбар — хуудас бүрд гарын үсэг зурж, тэмдэглэл, жагсаалтын хувийг гардан ав.
- Засвар оруулах санал — дутуу, буруу зүйлийг бичгээр гаргаж, түүнийг хэрхэн хангасан талаар тэмдэглэлд тусгуул.
- Бичлэгийн давуу тал — тэмдэглэл бичлэгээс зөрвөл бичлэг нотлох баримт болдог тул бичлэгийг хадгалуулах, шалгуулах боломжийг ашигла.
Эдгээр алхмыг мөрдсөнөөр таны эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол хамгаалагдаж, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа илүү бодитой, шударга явагдах нөхцөл бүрдэнэ.