Гэмт хэргийн сэтгэл санааны хохирол: үнэлгээ, нөхөн төлбөр

Гэмт хэргийн улмаас учирсан сэтгэл санааны (сэтгэцэд учирсан) хохирлыг нэхэмжлэхэд Шүүх шинжилгээний байгууллагын албан ёсны дүгнэлтээр сэтгэцийн хор уршгийн зэрэглэлийг заавал тогтоолгосон байх шаардлагатай бөгөөд нөхөн төлбөрийг хуульд заасан жишиг аргачлал болон хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнд суурилан зөвхөн гэм буруутай этгээдээс гаргуулдаг.

Гэмт хэргийн хохирогчид учирсан эдийн бус буюу сэтгэл санааны хор уршгийг хэрхэн үнэлэх, нөхөн төлүүлэх журам 2023 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн эрх зүйн цоо шинэ зохицуулалтад шилжсэн. Ингэснээр сэтгэцийн гэм хорыг хийсвэрээр бус, шүүх сэтгэцийн шинжилгээний зэрэглэл болон жишиг аргачлалаар бодитой тооцож мөнгөн дүнгээр гаргуулах боломж бүрдсэн юм.

Хууль зүйн үндэслэл ба төлбөр хариуцах этгээд

Сэтгэцэд учирсан хор уршгийг арилгах эрх зүйн зохицуулалт нь дараах үндсэн хуулиудаар тодорхойлогдоно:

1. Иргэний хуулийн зохицуулалт

• Иргэний хууль, 230: Эдийн бус гэм хорыг арилгуулахаар хохирогч шаардах эрхтэй. Мөн сэтгэцэд учирсан хор уршгийг мөнгөн хэлбэрээр арилгах бөгөөд хохирогчийн өөрийнх нь гэм буруутай үйлдэл нөлөөлсөн бол гэм хорын хэмжээг багасгаж болно.
• Иргэний хууль, 497: Бусдын эрх, амь нас, эрүүл мэнд, сэтгэцэд хууль бусаар санаатай буюу болгоомжгүй үйлдлээр гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг хариуцан арилгах үүрэгтэй. Гэм хор учруулсан этгээд өөрийн гэм буруугүйг нотлох үүрэг хүлээдэг.
• Иргэний хууль, 505: Бусдын эрүүл мэндэд учруулсан гэм хорыг арилгахдаа хөдөлмөрийн чадвараа алдсанаас дутуу авсан цалин, эмчилгээний зардал зэргийг нөхөн төлүүлэхээр заасан. Үүний зэрэгцээ хохирогч цалин, орлогогүй байсан бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй хэмжээний нөхөн төлбөр шаардах эрхтэй.
• Иргэний хууль, 508: Хохирогч нас барсан бол түүний оршуулгын зайлшгүй зардал болон хамт амьдарч байсан гэр бүлийн насанд хүрсэн гишүүн, хууль ёсны төлөөлөгч нь сэтгэцэд учирсан гэм хорыг арилгуулах эрхтэй.
• Иргэний хууль, 511: Сэтгэцэд учирсан гэм хорыг мөнгөн хэлбэрээр арилгах үндсэн хэм хэмжээ:
  • §511.3: Сэтгэцэд учруулсан гэм хорыг мөнгөн хэлбэрээр арилгах үүргийг зөвхөн гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай этгээд хүлээнэ. Иргэний хариуцагч буюу тээврийн хэрэгслийн өмчлөгч, ажил олгогч байгууллага сэтгэцийн хор уршгийг хариуцахгүй (Тогтоол #3864, Тогтоол #3670).
  • §511.4: Гэмт хэргийн улмаас бүтэн өнчин болсон бага насны хүүхдийн сэтгэцэд учирсан гэм хорын нөхөн төлбөрийн хэмжээг насанд хүрсэн хүнийхээс 2 дахин нэмэгдүүлж тогтооно.
  • §511.5: Гэмт хэргийн улмаас хохирогч нас барсан бол түүний гэр бүлийн гишүүний сэтгэцэд учирсан гэм хорын төлбөрийг:
    1. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 150 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр, ЭСХҮЛ
    2. Нас барсан хүний нас, хүн амын дундаж наслалтын зөрүүг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 5 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх дүнгээр үржүүлэн хохирогчид аль ашигтайгаар шүүх тогтооно (Тогтоол #3844, Тогтоол #3785).

2. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн зохицуулалт

• Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 2.5: Гэмт хэргийн улмаас хүний амь нас, эрүүл мэнд, бусад эрх чөлөөнд шууд учирсан үр дагаврыг хохиролд, үүнээс үүдэн гарсан үр дагаврыг хор уршигт тооцон шүүх мөнгөн дүнгээр нөхөн төлүүлнэ.
• Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.2, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5: Хохирогч нь эрүүгийн хэргийн явцад эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус (сэтгэцийн) хохирлоо нэхэмжлэх эрхтэй бөгөөд эрүүгийн хэрэг дэх иргэний нэхэмжлэл нь улсын тэмдэгтийн хураамжаас бүрэн чөлөөлөгдөнө.
• Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.6: Иргэний хариуцагчаар өсвөр насны яллагдагчийн эцэг эх, асран хамгаалагч зэрэг хууль ёсоор хохирол хариуцвал зохих этгээдийг татан оролцуулж болно.
• Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45.1, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45.9: Мөрдөгч, прокурор, шүүгчийн хууль бус ажиллагааны улмаас хилсээр татагдсан, цагдан хоригдсон иргэн сэтгэцэд учирсан хор уршгаа Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд заасан онцгой ажиллагааны журмаар нэхэмжлэх эрхтэй (Тогтоол #11096, Тогтоол #8054).

3. Шүүх шинжилгээний тухай хуулийн шаардлага

• Шүүх шинжилгээний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 39, Шүүх шинжилгээний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 40, Шүүх шинжилгээний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41: Сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэлийг тусгай мэдлэг бүхий Шүүх шинжилгээний байгууллагын шинжээчдийн дүгнэлтээр тогтооно. Мөрдөгч өөрийн үзэмжээр зэрэглэл тогтоох нь хууль бус бөгөөд шинжээчийн дүгнэлтгүй гаргуулсан төлбөрийг шүүх хэрэгсэхгүй болгодог (Тогтоол #3703, Тогтоол #3768, Тогтоол #3714, Тогтоол #3683).

Сэтгэл санааны хохирол нэхэмжлэх практик дараалал

Сэтгэл санааны хохирлыг шаардан гаргуулах үйл явцыг бүдүүвчээр харуулбал:

1-р алхам: Сэтгэцийн шинжилгээ хийлгэх хүсэлт гаргах

Мөрдөн байцаалтын шатанд хохирогч эсхүл түүний өмгөөлөгч мөрдөгчид хандан "Сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэл тогтоолгох шинжилгээ хийлгэх" тухай бичгээр хүсэлт гаргана.

Шинжилгээний байгууллага Шүүх шинжилгээний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 40-д зааснаар:

1. Хохирогч нь тухайн гэмт хэргийн хохирогч (эсхүл амь хохирогчийн гэр бүлийн гишүүн) мөн эсэх;
2. Гэмт хэргийн улмаас сэтгэцэд түр зуурын болон байнгын өөрчлөлт орсон эсэх;
3. Хямрал, эмгэгийн түвшнийг тогтоож сэтгэцэд учирсан хор уршгийн 1-ээс 5 хүртэлх зэрэглэлийг тодорхойлно.

Шинжээч томилохгүй байж болох үл хамаарах тохиолдол: Тогтоол #3624-д зааснаар талууд хохирлын хэмжээний талаар маргаагүй, шинжээч томилуулах хүсэлт гаргаагүй бол шүүх "Хүний сэтгэцэд учирсан хор уршгийг арилгах, нөхөн төлүүлэх төлбөрийн жишиг аргачлал"-ын тусгай хүснэгтийг баримтлан шууд шийдвэрлэх боломжтой. Мөн Тогтоол #3618-д дурдсанаар Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын эсрэг зарим гэмт хэрэгт журмын дагуу хохирлыг жишгээр тогтоох практик бий. Гэвч шүүгдэгч тал маргасан нөхцөлд шинжээчийн дүгнэлт заавал шаардагдана.

2-р алхам: Иргэний нэхэмжлэл гаргах, нотлох баримтаа бүрдүүлэх

Хохирогч нь Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5-д заасны дагуу иргэний нэхэмжлэлээ бичгээр гаргаж хавтаст хэрэгт хавсаргуулна.

• Хэнд холбогдуулах: Нэхэмжлэлийг зөвхөн гэм буруутай яллагдагч/шүүгдэгчид холбогдуулан гаргана. Байгууллага, машины эзнээс сэтгэцийн хохирол шаардахгүй (Тогтоол #3864, Тогтоол #3670).
• Нотлох баримт: Сэтгэцийн шинжээчийн дүгнэлт, сэтгэл зүйн оношилгоо, эмчилгээ, эмийн зардал, эмнэлэгт хэвтсэн баримтууд, сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэлийг хүлээн зөвшөөрсөн маягтыг (Тогтоол #10624) бүрдүүлнэ. Мөрдөгч дур мэдэн зэрэглэл тогтоосон бол түүнийг шүүх үнэлэхгүй (Тогтоол #3604).

3-р алхам: Нөхөн төлбөрийг тооцох зарчим

Сэтгэцэд учирсан хор уршгийн нөхөн төлбөрийн хэмжээг Дээд шүүхийн жишиг аргачлал болон Иргэний хуульд заасан дараах тусгай зохицуулалтуудаар тооцно:

• Амь нас хохирсон үед: Иргэний хууль, 511.5-д зааснаар хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 150 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээ буюу амь хохирогчийн ар гэрт нөхөн төлбөр гаргуулна (Тогтоол #3844, Тогтоол #3785).
• Бүтэн өнчин үлдсэн хүүхдэд: Иргэний хууль, 511.4-д заасны дагуу ердийн төлбөрийн хэмжээг 2 дахин нэмэгдүүлнэ.
• Эрүүл мэндэд хохирол учирсан үед: Зэрэглэлээс хамааран хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг тодорхой хувь, коэффициентээр үржүүлэн тогтооно (Тогтоол #3703, Тогтоол #3738).
• Давхардуулан нэхэмжлэхгүй байх: Нэг гэмт хэргийн улмаас учирсан сэтгэл санааны хохирлыг өмнө нь шүүхээр шийдвэрлэсэн бол дахин нэхэмжлэх эрхгүй (Тогтоол #11060).

Хууль буцаан хэрэглэхгүй байх чухал зарчим

Шүүхийн шийдвэрүүдэд хамгийн их гардаг алдаа бол 2023 оны 7 дугаар сарын 1-нээс өмнө үйлдэгдсэн гэмт хэрэгт сэтгэцийн хохирлыг шинэ аргачлалаар гаргуулсан явдал юм.

Иргэний хууль, 230, Иргэний хууль, 511-ийн сэтгэцэд учирсан гэм хорыг мөнгөн хэлбэрээр арилгах шинэчилсэн заалтууд нь буцаан хэрэглэгдэх эрх зүйн үндэслэлгүй. Тиймээс:

• 2023 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс өмнө үйлдэгдсэн хэргүүдэд сэтгэцийн хор уршгийг шинэ аргачлал, 150 дахин нэмэгдүүлсэн хэмжээгээр гаргуулсан анхан шатны шүүхийн шийдвэрүүдийг Дээд шүүх хүчингүй болгож байсан (Тогтоол #3576, Тогтоол #3533, Тогтоол #3612, Тогтоол #3610, Тогтоол #10727, Тогтоол #11125).
• Хуучин хуулийн үед хүний амь нас хохирсон эсвэл хөнгөн гэмтэл авсан хэрэгт сэтгэл санааны хохирлыг мөнгөөр нөхөн төлүүлэх тусгайлсан хуулийн зохицуулалт байгаагүй гэж үздэг байсан (Тогтоол #1092, Тогтоол #3809, Тогтоол #6641, Тогтоол #5540, Тогтоол #9121).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Эрүүгийн шүүх хуралдаанаар сэтгэл санааны хохирлыг шийдвэрлэлгүй орхивол яах вэ?

Та эрхээ алдахгүй. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шинжээчийн дүгнэлт гараагүй, эсвэл хохирлын тооцоо дутуу гэх үндэслэлээр эрүүгийн шүүх шийдвэрлээгүй орхисон тохиолдолд Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45.9 болон Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дагуу иргэний журмаар жич нэхэмжлэл гарган шийдвэрлүүлэх бүрэн эрхтэй (Тогтоол #3714, Тогтоол #3728, Тогтоол #3683).

2. Биед ямар нэг харагдахуйц шарх, гэмтэл учраагүй ч гэмт хэргээс болж айдас, стресст автсан бол сэтгэл санааны хохирол нэхэмжилж болох уу?

Тийм ээ, боломжтой. Шүүх шинжилгээний тухай /шинэчилсэн найруулга/, 40.2-т зааснаар гэмт хэргийн улмаас хохирогчийн сэтгэцэд түр зуурын болон байнгын өөрчлөлт, хямрал орсон эсэхийг шинжилгээгээр тогтооно. Хөнгөн гэмтэл учирсан эсвэл бусад халдлагын үед ч сэтгэцийн хор уршгийг шинжээч тогтоосон бол нөхөн төлбөр шаардах эрх үүснэ (Тогтоол #3624, Тогтоол #3703).

3. Автомашины осол гаргасан жолоочоос гадна уг машины өмчлөгч байгууллага, иргэнээс сэтгэл санааны хохирол шаардаж болох уу?

Үгүй, болохгүй. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3864, Тогтоол #3670 тогтоолуудаар Иргэний хууль, 511.3-т заасан сэтгэцэд учирсан гэм хорыг зөвхөн гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай этгээд биечлэн хариуцна гэж тогтоосон. Тээврийн хэрэгслийн өмчлөгч эсвэл ажил олгогч нь Иргэний хууль, 499.1-д зааснаар зөвхөн эрүүл мэнд, эд хөрөнгийн бодит хохирлыг хариуцна.

4. Гэмт хэргийн сэтгэл санааны хохирлыг нэхэмжлэх хөөн хэлэлцэх хугацаа ямар байдаг вэ?

Эрүүгийн хэргийн явцад гаргасан иргэний нэхэмжлэл нь тухайн эрүүгийн хэргийг шалгах, шүүх хугацаанд цуг шийдвэрлэгдэнэ. Хэрэв иргэний журмаар жич нэхэмжлэх бол Иргэний хууль, 511.6-д зааснаар Иргэний хуулийн гэм хор арилгуулах хөөн хэлэлцэх ерөнхий хугацааны зохицуулалт үйлчилнэ.

5. Гэмт хэргийн улмаас хүн нас барсан тохиолдолд сэтгэл санааны хохирлыг яаж боддог вэ?

Иргэний хууль, 511.5 болон шүүхийн практикт (Тогтоол #3844, Тогтоол #3785) зааснаар тухайн үед мөрдөгдөж буй сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 150 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр, эсхүл нас барсан хүний нас болон дундаж наслалтын зөрүүг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 5 дахин нэмэгдүүлсэнтэй үржүүлж, аль өндөр дүнтэйгээр нь шүүх нөхөн төлбөрийг тогтоодог.

Дүгнэлт / Гол санаа

Гэмт хэргийн улмаас учирсан сэтгэл санааны хохирлыг бодитой нөхөн төлүүлэхэд дараах гол зарчмуудыг анхаарах шаардлагатай:

• Шинжээчийн дүгнэлт бол гол үндэс: Сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэлийг тогтоолгох шинжилгээ хийлгэх хүсэлтийг хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалтын шатанд цаг алдалгүй гаргах ёстой.
• Хариуцагчийг зөв тодорхойлох: Сэтгэцийн гэм хорыг машин эзэмшигч эсвэл ажил олгогч хариуцахгүй, зөвхөн гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд биечлэн хариуцна.
• Иргэний шүүхээр жич нэхэмжлэх боломж: Эрүүгийн шүүх сэтгэцийн хохирлыг шийдвэрлээгүй орхисон ч иргэний журмаар нэхэмжлэлээ дахин гаргаж, зөрчигдсөн эрхээ бүрэн хамгаалуулах боломжтой.