Оршил
Иргэд, аж ахуйн нэгжүүд автомашинаа барьцаалан зээл авахдаа "Фидуци" буюу үүргийн гүйцэтгэлийг хангуулахаар эд хөрөнгө өмчлөлд шилжүүлэх гэрээ-г түгээмэл ашигладаг. Энэ нь ердийн барьцааны гэрээнээс ялгаатай нь зээлдэгч өөрийн өмчлөлийн автомашиныг зээлдүүлэгчийн нэр дээр бүрэн шилжүүлдэгт оршино. Хэдийгээр энэ нь зээл авах хялбар арга мэт боловч өмчлөх эрхээ шилжүүлж буй этгээдэд хууль зүйн өндөр эрсдэл дагуулдаг.
Энэхүү нийтлэлээр фидуцийн гэрээ байгуулахдаа юуг анхаарах, хууль зүйн ямар хамгаалалт байдаг болон шүүхийн практикт гардаг түгээмэл маргаануудын талаар тайлбарлах болно.
Хууль зүйн үндэслэл
Фидуцийн харилцааг Монгол Улсын Иргэний хууль болон Хөдлөх эд хөрөнгө болон эдийн бус хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиар зохицуулдаг.
- Үндсэн ойлголт: Фидуцийн гэрээгээр үүрэг хүлээгч (зээлдэгч) нь мөнгө төлөх үүргийн гүйцэтгэлийг хангах зорилгоор хөдлөх эд хөрөнгийг үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн (зээлдүүлэгч) өмчлөлд шилжүүлнэ. Хэрэв үүргээ хугацаанд нь биелүүлбэл эд хөрөнгийг буцаан авах эрхтэй. ИХ-ийн §235.1
- Гэрээний хэлбэр: Фидуцийн гэрээг заавал бичгээр байгуулах ёстой. ИХ-ийн §235.5
- Ашиглах эрх: Гэрээнд тусгайлан заасан бол зээлдэгч автомашинаа өөрөө эзэмшиж, ашиглах эрхтэй үлдэж болно. ИХ-ийн §235.2
- Бүртгэл: Автотээврийн хэрэгслийн хувьд өмчлөх эрх шилжсэнээр баталгаажна. Мөн барьцааны мэдэгдлийг цахим санд бүртгүүлж болно. ХЭХЭББТХ-ийн §12.4
Фидуцийн үйл явц
Практик алхамууд: Анхаарах зүйлс
Автомашинаа фидуцийн гэрээгээр шилжүүлэхээс өмнө дараах алхмуудыг заавал хийгээрэй:
1. Эд хөрөнгийн бүртгэлийг шалгах
Автомашин дээр өмнө нь үүссэн барьцаа, битүүмжлэл байгаа эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Хэрэв тухайн автомашин өөр банкны барьцаанд байгаа бол барьцаалагчийн зөвшөөрөлгүйгээр өмчлөх эрхийг шилжүүлж болохгүй. ИХ-ийн §156.3
2. Гэрээний нөхцөлийг нарийвчлах
Гэрээнд дараах заалтуудыг заавал тусга:
- Ашиглах эрх: Машиныг зээлдэгч өөрөө эзэмшиж, ашиглах эсэх.
- Арчлалт, засвар: Хэн хариуцахыг тодорхой болгох. Ердийн үед ашиглаж буй тал буюу зээлдэгч хариуцна. ХЭХЭББТХ-ийн §27.1
- Даатгал: Жолоочийн хариуцлагын даатгал болон эд хөрөнгийн даатгалыг хэн төлөх. ХЭХЭББТХ-ийн §28.1
3. Зээлдүүлэгчийн эрсдэлийг тооцох
Өмчлөх эрхийг шилжүүлэн авсан зээлдүүлэгч (ломбард эсвэл иргэн) нь таны машиныг хугацаанаас өмнө бусдад худалдах, барьцаалах эрсдэлтэй. Хэрэв зээлдүүлэгч үүргээ зөрчиж машиныг тань захиран зарцуулсан бол та учирсан хохирлоо шаардах эрхтэй. ИХ-ийн §235.3
Шүүхийн практик
Фидуци болон өмчлөх эрхтэй холбоотой маргаанд шүүх дараах байдлаар ханддаг:
- Харьяалал: Өмчлөх эрхтэй холбоотой маргаан нь Захиргааны хэргийн шүүхэд биш, харин Иргэний хэргийн шүүхийн харьяалалд хамаардаг. Захиргааны шүүх зөвхөн бүртгэлийн үйл ажиллагаа хууль ёсны эсэхийг хянана. Тогтоол #915
- Гуравдагч этгээдийн эрх: Хэрэв автомашин өмнө нь банкны барьцаанд байсан бол түүнийг шилжүүлэхэд барьцаалагч банкны зөвшөөрөл зайлшгүй шаардлагатай. Зөвшөөрөлгүй хийгдсэн бүртгэлийг шүүх хүчингүй болгох үндэслэлтэй. Тогтоол #944
- Бүртгэлийн дараалал: Улсын бүртгэлд өмнө нь бүртгэгдсэн эрх хүчин төгөлдөр байх бөгөөд эрх нь хөндөгдөж буй этгээдийн зөвшөөрөлгүйгээр өөрчлөлт хийхийг хориглодог. Тогтоол #903
Дүгнэлт
Фидуцийн гэрээ нь зээлдэгчийн хувьд өмчлөх эрхээ түр алдаж буй хэлбэр тул маш хянуур хандах шаардлагатай.
- Зээлдэгч үүргээ биелүүлбэл өмчлөх эрхээ буцаан авах хууль ёсны эрхтэй.
- Зээлдүүлэгч нь фидуцийн зүйлийг зээлдэгчийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн удирдах үүрэгтэй. ИХ-ийн §235.6
- Гэрээ байгуулахаас өмнө тухайн хөрөнгө дээр өөр барьцаа байгаа эсэхийг заавал шалгаарай.
Хэрэв таны автомашиныг зээлдүүлэгч хууль бусаар захиран зарцуулсан эсвэл зээлээ төлсөн байхад өмчлөлийг буцааж өгөхгүй байгаа бол Иргэний хэргийн шүүхэд хандан эрхээ хамгаалуулах боломжтой.