Оршил
Иргэд хоорондоо болон хуулийн этгээдтэй гэрээ байгуулахдаа гэрээний зүйл болох эд хөрөнгийнхөө шинж байдал, чанар, зориулалтын талаар буруу ойлголттой байх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Жишээ нь, үнэт металл гэж бодож авсан эдлэл нь энгийн төмөр байх, эсхүл барилгын зориулалттай гэж авсан газар нь хөдөө аж ахуйн бүсэд хамаарах зэрэг юм.
Монгол Улсын Иргэний хуулиар ийм төрлийн "ноцтой төөрөгдөл"-ийн доор хийсэн хэлцлийг шүүхээс хүчин төгөлдөр бус гэж тооцож, талуудыг анхны байдалд нь оруулах зохицуулалтыг тусгасан байдаг. Энэхүү нийтлэлээр эд хөрөнгийн шинж байдлын талаар төөрөгдсөн тохиолдолд хэрхэн эрхээ хамгаалах талаар тайлбарлах болно.
Хууль зүйн үндэслэл
Хэлцэл хийгч этгээд хүсэл зоригоо илэрхийлэхдээ бодит байдлаас зөрүүтэй төсөөлөлтэй байхыг "төөрөгдөл" гэнэ. Үүнийг хуульд дараах байдлаар зохицуулсан:
- Ноцтой төөрөгдөл: Иргэний Хууль 58.1-д зааснаар ноцтой төөрөгдлийн үндсэн дээр хийсэн хэлцлийг шүүх хүчин төгөлдөр бус гэж тооцож болно.
- Эд хөрөнгийн шинж байдлын төөрөгдөл: Иргэний Хууль 58.3.2-т хэлцлийн зүйлийн үнийг тодорхойлоход ач холбогдол бүхий эд зүйлийн шинжийн талаар төөрөгдсөн бол үүнийг "ноцтой" гэж үзэхээр заасан.
- Хүчин төгөлдөр бус гэж тооцох: Ийм хэлцэл нь шууд хүчин төгөлдөр бус (void) биш, харин шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах (voidable) төрлийн хэлцэл юм (Иргэний Хууль 57.1).
- Мэдэгдэх үүрэг: Төөрөгдсөн этгээд төөрөгдсөн болохоо мэдмэгц нөгөө талдаа нэн даруй мэдэгдэх үүрэгтэй (Иргэний Хууль 58.6).
Процессын бүдүүвч
Практик алхамууд
Хэрэв та эд хөрөнгийн шинж байдлын талаар төөрөгдөж гэрээ байгуулсан бол дараах алхамуудыг хэрэгжүүлнэ үү:
1. Төөрөгдлөө баримтжуулах
Тухайн эд хөрөнгө нь таны бодож байснаас өөр болохыг нотлох баримт цуглуулна. Үүнд:
- Мэргэжлийн үнэлгээчний дүгнэлт (Хөрөнгийн Үнэлгээний Тухай 6.1)
- Гэрээний заалтууд болон тухайн эд хөрөнгийн бодит байдлын зөрүү
- Гэрчүүдийн мэдүүлэг
2. Нэн даруй мэдэгдэх
Төөрөгдлийг мэдсэн даруйдаа нөгөө талдаа албан ёсоор (бичгээр эсвэл цахим хэлбэрээр) мэдэгдэнэ. Энэ нь шүүх дээр таныг "шударга" байсныг нотлох гол үндэслэл болно.
3. Харилцан тохиролцохыг эрмэлзэх
Хэрэв нөгөө тал таны хүсэлтийн дагуу хэлцлийг биелүүлэх (жишээ нь, үнийг бууруулах эсвэл доголдолгүй эд хөрөнгөөр солих) бол хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцох шаардлагагүй болдог (Иргэний Хууль 58.5).
4. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
Хэрэв тохиролцоонд хүрэхгүй бол шүүхэд "Хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах, үр дагаврыг арилгуулах" тухай нэхэмжлэл гаргана. Шүүх хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцвол талууд шилжүүлсэн бүх зүйлээ харилцан буцааж өгөх үүрэгтэй (Иргэний Хууль 56.5).
Анхаарах зүйлс
- Хайхрамжгүй байдал: Хэрэв та өөрийн хайхрамжгүй байдлаас болж төөрөгдсөн бол хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулж болох ч нөгөө талдаа учруулсан хохирлыг нөхөн төлөх үүрэг хүлээж магадгүй (Иргэний Хууль 58.7).
- Илэрхий алдаа: Зөвхөн бичгийн болон тооцооны илэрхий алдаа гаргасан бол энэ нь хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцох үндэслэл болохгүй бөгөөд зөвхөн засах эрхтэй (Иргэний Хууль 57.4).
- Хэрэглэгчийн эрх: Хэрэв та хэрэглэгчийн хувиар бараа худалдан авсан бол худалдагч нь барааны талаар үнэн зөв мэдээлэл өгөх үүрэгтэй бөгөөд энэ үүргээ биелүүлээгүй бол гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэх нэмэлт үндэслэл болно (Хэрэглэгчийн Эрхийг Хамгаалах Тухай 11.2).
Дүгнэлт
Эд хөрөнгийн шинж байдлын талаар төөрөгдөх нь иргэний эрх зүйн харилцаанд "ноцтой төөрөгдөл"-д тооцогддог. Ийм нөхцөлд та шүүхээр дамжуулан гэрээг цуцалж, төлбөрөө буцаан авах боломжтой. Гэвч хуульд заасан "нэн даруй мэдэгдэх" үүргийг биелүүлэх, төөрөгдөл нь үнэхээр ноцтой (үнэ болон зориулалтад нөлөөлөхүйц) байх ёстойг анхаарах нь зүйтэй.
Зөвлөмж: Хэлцэл хийхээсээ өмнө эд хөрөнгийн шинж байдлыг биечлэн шалгах, шаардлагатай бол мэргэжлийн шинжээч ажиллуулах нь ирээдүйд гарч болох эрсдэлээс хамгаална.