Х нь Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 11.4 дүгээр зүйлд заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай нь тогтоогджээ. Прокуророос эрүүгийн хариуцлагын шүүх хуралдаанд Х-ийг мал аж ахуй эрхэлж амьдардаг нөхцөл байдлыг харгалзан үзээд 2 жилийн хугацаанд “Б” аймгийн нутаг дэвсгэрээс гарахыг хориглож зорчих эрхийг хязгаарлах ял оногдуулах санал гаргасан. Шүүх “уг ял нь нийгмээс тусгаарлахгүйгээр засарч хүмүүжих боломжийг олгох зорилготой тул эрүүгийн хариуцлагын зорилго, шүүгдэгчийн хувийн байдлыг харгалзан” Х-д зорчих эрхийг хязгаарлах ял эдлүүлэх нутаг дэвсгэрийн хүрээг шүүгдэгчийн оршин суух бүртгэлтэй нутаг дэвсгэрийн нэгж буюу “Б” аймгийн “С” сумын нутаг дэвсгэрээр тогтоосон байна. Энэ нь Эрүүгийн хуулийн аль зарчмын илрэл вэ?

Зорчих эрхийг хязгаарлах ял нь гэмт хэрэг болон хувийн байдлыг харгалзах эрхээр байх бөгөөд нийгмийг гэмт хэргээс тусгаарлах хориглогдоос үзэн явуулах ёстойг эргэн санаарай.

Хариу: C. Шударга ёсны зарчмын илрэл

Хоёр шалгалтын үндэслэл

1. Зүйл баримтын холбоо. Х нь 11.4 дугаар зүйлээр (хүний эрүүл мэндэд хүндэвтэр хохирол санаатай учруулах) гэм буруутай нь тогтоогдсон бөгөөд тэр зүйлийн санжээнд зорчих эрхийг хязгаарлах ял багтдаг (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.4). Харин зорчих эрхийг хязгаарлах ялын төрөл, бүрэлдэхүүн, шүүхээр хязгаарлах асуудлыг зөвшөөрөх боломжийг ерөнхий хэсгээс (5.5) зохицуулна; түүнчлэн зорчих эрхийг хязгаарлах ялын хувийн байдлыг харгалзан цааш нь хязгаарлах, хорих ялд хувиргах эрхтэй (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 5.5; 5.5.2, 5.5.3).

2. Ялыг хувийн байдлаар нарийвчилж тогтоох нь шударга ёсны зарчим. Шударга ёсны зарчим нь ял оногдуулахдаа хүнийг үндэс, угсаа, хэл, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил зэрэг шинжээр ялгаварлан гадуурхахгүйг заадаг (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.3; 1.3.1, 1.3.2). Мал аж ахуй эрхэлж амьдардаг бодит нөхцөл байдлыг харгалзан, “Б” аймгийн бүх нутаг дэвсгэрээс гарахыг хориглох ерөнхий санааны оронд “С” сумын нэгж хүрээнд зорчих эрхийг хязгаарласан нь ялыг үйлдсэн нөхцөл байдал, учирсан хохирол, хор уршиг, хувийн байдлыг тал бүрээс нь харгалзан хувьчлан тогтоох үндэслэл болж, нийгэмшүүлэх эрүүгийн хариуцлагын зорилготой (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 5.1; 5.1.1) нийцнэ.

Бусад сонголтын ялгаа

• A. Хууль ёсны зарчим — 1.2 дугаар зүйл нь гэмт хэрэг, эрүүгийн хариуцлагыг хуулиар тодорхойлох, хуулийг төсөөтэй хэрэглэхгүй байх, нэр томьёог тайлбарлах журамд хамаарна; ялын хувийн байдлаар нарийвчилалт тэр зүйлийн агуулгад хамгийн дээд тул болохгүй (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.2).
• B. Гэм буруугийн зарчим — 1.4 дугаар зүйл нь “гэмт хэрэг үйлдсэн” болохыг шүүхээр тогтоох, хохирол, хор уршиг учруулсан эсэхийг баталгаажуулахтай холбоотой (Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 1.4). Энэ тохиолдолд гэм буруу нь аль хэдийн тогтоогдсон тул асуудал ялын хэмжээний зарчимд хамаарна.
• D. Энэрэнгүй ёсны зарчим — Эрүүгийн хуульд ийм нэртэй зарчим байхгүй; хуульд 1.1–1.10-д тодорхойлогдсон зарчмуудад “энэрэнгүй ёсны зарчим” гэсэн зүйл орхигдсон эсэхийг шалгахад олдохгүй.

Дүгнэлт. Өгөгдсөн үндэслэл, сонголт бүрийн үсэг, яг тэр сонголтын утгаар тайлбарлавал зөв хариулт нь C. Шударга ёсны зарчмын илрэл байна.