Монгол Улсын Их Хурлын Сонгуулийн тухай хуульд, сонгогч санал огт тэмдэглээгүй бол саналын хуудсыг хүчингүйд тооцохоор хуульчилжээ. Ингэж зохицуулах нь Улсын Их Хурлын гишүүнийг сонгуулийн эрх бүхий иргэд чөлөөтэй сонгох зарчимд харшлах уу?

Сонгогч санал огт тэмдэглээгүй байхтай холбогдсон хууль зүйн дүрмийг улсын иргэд чөлөөтэй сонгох зарчимтай тулгаж зэрэгцээгүйг эргэн санаарай.

Хариу: C — Иргэд нэр дэвшигчдээс хэнийг нь ч сонгохгүй байх эрхтэй тул харшилна

Зүйл дүгнэлт

• Үндсэн хууль 21.2 — сонгуулийг чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр явуулах зарчим. Сонгогч өөрийн хүслийг илэрхийлж, аль ч нэр дэвшигчийг дэмжээгүй байх боломжтой.
• Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй Монгол улсын их хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 71.10-д: “Сонгогч нэг ч нэр дэвшигч, эсвүл нам, эвслийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тоолох ба энэ тохиолдолд уг саналын хуудсыг хүчинтэй саналын хуудаст тооцно.” Монгол улсын их хурлын сонгуулийн тухай, 71
• Харин хуулийн 72.1-д саналын хуудсыг хүчингүйд тооцох үндэслэлүүдийг (тойрогт ногдсон мандатын тооноос илүү эсвүл дутуу нэр дэвшигчийн төлөө санал тэмдэглэсэн; нам, эвслийн саналын хэсэгт нэгээс илүү санал тэмдэглэсэн) тусгаж, “огт тэмдэглээгүй” байдлыг хүчингүйд тооцох үндэслэл болгон заагаагүй. Монгол улсын их хурлын сонгуулийн тухай, 72

Иймээс асуултад дурдсан “огт тэмдэглээгүй бол хүчингүй” гэсэн эртний эсвэл өөр төрлийн зохицуулалт нь сонгогчийн “хэнийг ч сонгохгүй байх эрх”-ийг хязгаарлаж, чөлөөтэй сонгох эрхийн агуулгад харшилна. Энэ нь шүүхийн практикт ч баталгааж байна: захиргааны хяналтын шатны шүүх “сонгуульд оролцож саналаа өгсөн боловч хэнийг ч сонгохыг хүсээгүй хоосон саналын хуудас өгсөн иргэдийг нийт сонгогчийн тоонд оруулахгүй байх нь тэдгээрийг огт сонгуульд оролцоогүй гэж үзэхтэй адил” гэж дүгнэсэн бөгөөд “сонгуульд оролцсон иргэдийн олонхи ирснээр хүчинтэй санал өгсөн иргэдийн олонхиг сонгох зарчим нь нийтээрээ чөлөөтэй сонгох эрхийг хангадаг” гэж тайлбарласан (Хяналтын шат, [CASE:zahirgaa/3/1881]).

Сонголт бүрийн үнэлгээ

• A. Сонголт хийх нэр дэвшигч байхгүй бол харшилна — Буруу. Сонголт хийх нэр дэвшигч байхгүй байх нь өөрөө зөрчил биш; эрх зүйн үнэлгээ нь тэмдэглээгүй саналын хуудсыг хүчингүй болгох эсэх-т чиглэлд дүгнэлт гаргах ёстой.
• B. Иргэд нэг ч нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөөгүй бол сонгуулийг дахин явуулахад хүргэх тул харшилгүй — Буруу. Хуулийн 71.10-д ийм саналын хуудсыг хүчинтэйд тооцогдоно; дахин сонгууль явуулах шалгуур нь тэмдэглээгүй байдлаар биелэхгүй, харин өөр шалгуурууд (хууль тогтоомж зөрчсөн эсэх шүүхээр тогтоогдох) дээр үндэслэнэ.
• C. Иргэд нэр дэвшигчдээс хэнийг нь ч сонгохгүй байх эрхтэй тул харшилна — Зөв. Үндсэн хууль 21.2-ын чөлөөтэй сонгох эрхийн зарчим, хуулийн 71.10-ын “хэнийг ч дэмжээгүй санал”-ыг хүчинтэйд тооцогдох зохицуулалт болон шүүхийн дээрх дүгнэлт нь энэ хариултыг дөмөж байна.
• D. Иргэд сонгох эрхээ эдлэхдээ аль нэг нэр дэвшигчид саналаа өгөх үүрэгтэй, иймд дээрх зарчимд харшилгүй — Буруу. Сонгох эрх нь “зорилгодоо үйлдэх” эрх тул ямар нэг нэр дэвшигчийг заавал сонгох үүрэг сонгогчид үүүсгэхгүй; үүргийг хүлээх нь чөлөөтэй сонгох эрхийг хязгаарлах байдал болох тул үндэслэлтэй биш.

Дүгнэлт: зөв хариулт нь — C. Иргэд нэр дэвшигчдээс хэнийг нь ч сонгохгүй байх эрхтэй тул харшилна.