Хүүхэд асрах чөлөөнөөс ажилдаа орох эрх: 2026 оны практик заавар
Хүүхэд асрах чөлөө дууссаны дараа ажилдаа эргэн орох хууль зүйн баталгаа, орон тоо хасагдсан үед хүлээх үүрэг, практик алхам болон шүүхийн практик.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн дагуу ажилтан хүүхэд асрах чөлөөний хугацаа дууссан, эсхүл дуусахаас өмнө ажилдаа орох хүсэлтээ гаргасан л бол ажил олгогч түүнийг урьд эрхэлж байсан ажлын байранд нь үргэлжлүүлэн ажиллуулах хуулийн хатуу үүрэгтэй. Хүүхэд асрах чөлөө нь ажилтны хуулиар олгогдсон эрх бөгөөд энэ хугацаанд ажил олгогч тухайн албан тушаал, ажлын байрыг бүрэн хадгалах үүрэг хүлээнэ.
Практикт чөлөө дууссаны дараа "Орон тоо хасагдсан", "Таны оронд хүн авчихсан тул ажлын байр байхгүй" гэсэн үндэслэлээр ажилд нь авахгүй байх, улмаар ажлаас үндэслэлгүй халах зөрчил олон гардаг. Энэхүү заавраар хүүхэд асрах чөлөөнөөс ажилдаа хэрхэн эргэн орох, хуулиар олгогдсон эрх, эрхээ хэрхэн хамгаалах дарааллыг практик жишээний хамт хүргэж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын хөдөлмөрийн хууль тогтоомжид бага насны хүүхэдтэй ажилтны ажлын байрыг хадгалах талаар дараах баталгааг хуульчилсан байдаг:
1. Ажлын байр хадгалах болон эргүүлэн авах үүрэг
- Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-д зааснаар ажилтан жирэмсний болон амаржсаны амралттай, хүүхэд асрах чөлөөтэй байх хугацаанд ажлын байрыг нь заавал хадгална.
- Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 139-ийн дагуу 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй эх, эцэг хүсэлт гаргавал чөлөө олгоно. Чөлөөний хугацаа дууссан, эсхүл дуусаагүй боловч ажилтан хүсэлт гаргасан бол ажил олгогч түүнийг ажлын байранд нь үргэлжлүүлэн ажиллуулах үүрэгтэй.
- Хэрэв тухайн байгууллагад орон тоо цөөрсөн, эсхүл ажлын байр хасагдсан бол ажилтантай тохиролцсоны үндсэн дээр адил чанарын өөр ажлын байранд ажиллуулахаар хөдөлмөрийн гэрээ шинээр байгуулах ёстой (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60, 60.4).
2. Чөлөөний хугацаанд ажлаас халахыг хориглох баталгаа
- Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 135-д зааснаар хуулийн этгээд бүрэн татан буугдсан, эсхүл сахилгын ноцтой зөрчил, итгэл алдсан, хуурамч баримт бүрдүүлсэн үндэслэл (80.1.4, 80.1.5, 80.1.6)-ээс бусад тохиолдолд жирэмсэн эмэгтэй, гурав хүртэлх насны хүүхэдтэй эх (ганц бие эцэг)-ийн хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг ажил олгогчийн санаачилгаар цуцлахыг хатуу хориглодог.
- Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 80-ийн 80.2-т байгууллага татан буугдсанаас бусад тохиолдолд ажлын байр нь хадгалагдаж буй ажилтныг ажил олгогчийн санаачилгаар халахыг хориглосон байдаг.
- Хэрэв ажлын байр нь хадгалагдаж буй ажилтны гэрээг хууль бусаар цуцалбал Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.16-д заасны дагуу ажил олгогч торгууль хүлээж, хохирлыг нөхөн төлөх хариуцлагатай.
3. Орлон ажиллагчийн гэрээний хугацаа
- Хүүхэд асрах чөлөөтэй байгаа ажилтны ажлын байранд өөр хүнийг хугацаатай гэрээгээр авч ажиллуулахыг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 50-ийн 50.1.4-т зөвшөөрсөн байдаг. Үндсэн ажилтан ажилдаа орох үед уг орлон гүйцэтгэгчийн гэрээ хуулийн дагуу дуусгавар болно. Тиймээс "Оронд чинь өөр хүн ажиллаж байгаа тул ажилд авахгүй" гэх тайлбар хууль зүйн хувьд үндэслэлгүй юм.
4. Ажилдаа орсны дараах нэмэлт эрх, хөнгөлөлтүүд
- Уян хатан горим: Гурав хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтан гэрээсээ эсхүл зайнаас ажиллахаар тохиролцож болно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 140).
- Хүүхэд хөхүүлэх завсарлага: 6 сар хүртэлх насны хүүхэдтэй эхэд 2 цаг, 6 сараас 1 хүртэлх насны хүүхэдтэй эхэд 1 цагийн нэмэлт завсарлага олгох бөгөөд үүнийг ажлын цагт тооцож олговор олгоно. Мөн ажилтны хүсэлтээр ажлын цагийг богиносгож болдог (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 136).
- Томилолтод явуулахгүй байх: 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтныг өөрөө зөвшөөрөөгүй бол томилолтоор явуулахыг хориглоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 141).
Практик алхамууд
Хүүхэд асрах чөлөө дуусах эсвэл чөлөөгөө хугацаанаас нь өмнө дуусгаж ажилдаа орохдоо доорх алхмуудыг баримтална.
1-р алхам: Хугацаагаа тооцож, хүсэлтээ бичгээр өгөх
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-ийн 60.2-т маш чухал хугацаа заасан байдаг: Хүүхэд асрах чөлөө дууссанаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор ажилтан ажилдаа ороогүй, эсхүл уг хугацааг сунгах хүндэтгэн үзэх шалтгаан бүхий хүсэлт гаргаагүй бол ажлын байрыг хадгалах ажил олгогчийн үүрэг дуусгавар болно.
Тиймээс чөлөөний хугацаа дуусахаас өмнө эсхүл дууссан өдрөөс хойш ажлын 15 өдрийн дотор:
- Ажилдаа эргэн орох хүсэлтээ бичгээр (өргөдөл хэлбэрээр) гаргаж, хүний нөөцийн албанд өгнө.
- Өргөдлөө гардуулж өгсөн тухай хувь дээрээ тэмдэглэл (ирж буй бичгийн дугаар, огноо, гарын үсэг) хийлгэж авна. Цахимаар өгөх бол байгууллагын албан цахим хаягаар илгээнэ.
2-р алхам: Ажилд эгүүлэн авах тушаал гаргуулах
Хүсэлтийн дагуу ажил олгогч ажилтанг урьд эрхэлж байсан ажил, албан тушаалд нь үргэлжлүүлэн ажиллуулах захирамж, тушаал гаргана. Ажилтан уг тушаалтай танилцаж, хөдөлмөрийн гэрээний нөхцөлөө шалгана.
3-р алхам: Орон тоо хасагдсан бол тохиролцох
Хэрэв чөлөөтэй байх хугацаанд бүтэц өөрчлөгдөж таны ажиллаж байсан орон тоо хасагдсан бол ажил олгогч танд өмнөх албан тушаалтай дүйцэхүйц адил чанарын өөр ажлын байр санал болгох ёстой (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60, 60.4). Энэ нөхцөлд талууд тохиролцон шинээр хөдөлмөрийн гэрээ байгуулна.
4-р алхам: Ажилд авахаас татгалзвал гомдол гаргах
Хэрэв ажил олгогч таны өргөдлийг шийдвэрлэхгүй удаашруулах, ажлын байраар хангахгүй байх эсвэл үндэслэлгүйгээр халсан бол дараах дарааллаар хандана:
- Маргаан таслах комисст хандах: Байгууллагын Хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисст, хэрэв тийм комиссгүй бол харьяа сум, дүүргийн Хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах гурван талт хороонд хандана (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154). Ажлаас халсан шийдвэрийг авснаас хойш 30 хоног, бусад маргааны хувьд эрх зөрчигдсөнийг мэдсэнээс хойш 90 хоногийн дотор хандах учиртай.
- Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах: Гурван талт хорооны шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын 10 өдрийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 158).
- Хохирол шаардах: Хууль бусаар ажилд аваагүй бүх хугацааны дундаж цалин хөлстэй тэнцэх олговор гаргуулах, нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлж, бичилт хийлгэхийг шаардана (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 127).
Шүүхийн практик
Доорх шийдвэрүүд нь өмнөх Хөдөлмөрийн тухай хууль үйлчилж байх үеийн маргааны жишээ юм. Эдгээр нь ажилдаа орох хүсэлт, ажил олгогчийн хариуг баримтжуулах ач холбогдлыг харуулна. 2026 онд эрх, хугацаагаа тодорхойлохдоо дээр дурдсан шинэчилсэн хуулийн заалтуудыг хэрэглэнэ.
-
Ажилд авахгүй удаашруулах нь хууль бусаар ажлаас халсантай адил үр дагавартай: Шүүхийн шийдвэр Тогтоол #8010-д ажилтан хүүхэд асрах чөлөө дуусахад ажилдаа эргэн орох хүсэлтээ гаргасан боловч ажил олгогч тодорхой хариу өгөлгүй, бүтэц өөрчлөгдсөн гэх шалтгаанаар сунжруулсан байна. Шүүх ажил олгогчийг ажилтанг үргэлжлүүлэн ажиллуулах хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй гэж үзэж, шинэ бүтцийн мэргэжилтний албан тушаалд эгүүлэн тогтоож, 16 сая гаруй төгрөгийн олговор гаргуулан, даатгалыг нөхөн төлүүлэхээр шийдвэрлэсэн. Мөн Тогтоол #6897, Тогтоол #7743-аар ажил олгогч ажилтныг ажилд авахгүй байгаа эс үйлдэхүйг хууль зөрчсөн гэж үзэж, ажилгүй байсан бүх хугацааны цалин хөлстэй тэнцэх олговрыг нөхөн олгосон юм.
-
Ажилд орох хүсэлтийг хариу өгөлгүй орхичихоод "Ажил тасалсан" гэж халах боломжгүй: Тогтоол #7771 маргаанд ажилтан чөлөөний хугацаа дуусмагц ажилдаа орох өргөдлөө өгсөн боловч ажил олгогч шийдвэрлэлгүй байж байгаад сүүлд нь "ажил тасалсан" хэмээн ажлаас халсан байв. Улсын дээд шүүхээс ажил олгогч ажилтны өргөдлийг шийдвэрлэж ажилд авах үүргээ гүйцэтгээгүй байж ажилтныг ажил тасалсан гэж буруутгах үндэслэлгүй хэмээн дүгнэж, ажилд нь эгүүлэн тогтоосон.
Түгээмэл асуултууд
1. Хүүхэд асрах чөлөөний хугацаа дуусахаас өмнө ажилдаа орж болох уу?
Тийм, болно. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 139-ийн 139.2-т хүүхэд асрах чөлөө дууссан, эсхүл дуусаагүй боловч эх, эцэг өөрөө хүсэлт гаргасан бол ажил олгогч түүнийг ажлын байранд нь үргэлжлүүлэн ажиллуулах үүрэгтэй гэж тодорхой заасан.
2. Чөлөө дууссанаас хойш хэд хоногийн дотор ажилдаа орох ёстой вэ?
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-ийн 60.2-т зааснаар чөлөө дууссанаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор ажилдаа орох, эсхүл хугацаа сунгах хүндэтгэн үзэх шалтгаан бүхий хүсэлтээ өгөх ёстой. Энэ хугацааг хэтрүүлбэл ажил олгогчийн таны ажлын байрыг хадгалах үүрэг дуусгавар болно.
3. Чөлөөтэй байх хугацаанд ажлын байр хасагдсан бол яах вэ?
Хэрэв байгууллагын орон тоо хасагдсан, цөөрсөн бол ажил олгогч ажилтантай тохиролцсоны үндсэн дээр адил чанарын өөр ажлын байранд ажиллуулахаар шинээр хөдөлмөрийн гэрээ байгуулах хуулийн үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60, 60.4).
4. Хүүхэд асрах чөлөөнөөс ороход орлож ажиллаж байсан хүний гэрээ яах вэ?
Чөлөөтэй байгаа ажилтны оронд ажиллаж буй хүнтэй хугацаатай гэрээ байгуулдаг (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 50, 50.1.4). Үндсэн ажилтан ажилдаа орох хүсэлтээ гаргаж, ажилдаа орох өдрөөс эхлэн орлон ажиллагчийн хөдөлмөрийн гэрээ хуулийн дагуу дуусгавар болно.
Дүгнэлт
Хүүхэд асрах чөлөө авсан ажилтны ажлын байрыг хадгалах нь сонголтын асуудал биш, ажил олгогчийн хуулиар хүлээсэн хатуу үүрэг юм. Хэрэв та ажилдаа эргэн орохоор төлөвлөж байгаа бол дараах 3 зүйлийг анхаараарай:
- Хүүхэд асрах чөлөө дууссанаас хойш ажлын 15 хоногийн дотор багтан хүсэлтээ заавал бичгээр гаргаж, баримтжуулж үлдэх.
- Ажлын байр бүтцийн хувьд өөрчлөгдсөн бол өмнөх албан тушаалтай дүйцэхүйц, адил чанарын ажлын байр шаардах.
- Ажил олгогч үндэслэлгүйгээр ажилд авахгүй бол хуульд заасан хөөн хэлэлцэх хугацаа (30-90 хоног)-нд амжин Хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах байгууллага, шүүхэд хандаж ажилгүй байсан хугацааны цалингийн нөхөн олговрыг гаргуулах боломжтой.