Франчайзын гэрээний эрх зүйн зохицуулалт болон анхаарах асуудлууд

TL;DR: Франчайзын гэрээг заавал бичгээр байгуулж, Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлснээр таны эрх хуулийн хамгаалалтад хамрагдана. Гэрээнд үргэлжлэх хугацаа, төлбөрийн хэлбэр, нууцлал, гэрээ дууссаны дараах өрсөлдөөний хязгаарлалт зэрэг нөхцөлүүдийг нарийн тусгах нь маргаанаас урьдчилан сэргийлэх үндсэн арга хэмжээ болно.

Оршил

Орчин үеийн бизнесийн салбарт бэлэн бизнес загвар, брэнд нэр болон ноу-хауг ашиглан үйл ажиллагаа явуулах буюу франчайзын харилцаа эрчимтэй хөгжиж байна. Франчайзын гэрээ нь зөвхөн брэнд нэр ашиглах төдий бус, бизнесийн удирдлагын цогц тогтолцоог шилжүүлэн авч байгаа харилцаа тул эрх зүйн хувьд маш нарийн зохицуулалт шаарддаг. Монгол Улсад энэхүү харилцааг Иргэний хууль болон Оюуны өмчийн холбогдох хуулиудаар зохицуулдаг.

Хууль зүйн үндэслэл

Франчайзын гэрээний гол зохицуулалтууд дараах хуулийн заалтуудад тусгагдсан байдаг:

1. Гэрээний тодорхойлолт: Иргэний хууль, 333-д зааснаар эрх шилжүүлэгч нь өөрийн фирмийн нэр, бараа буюу ажил, үйлчилгээний тэмдэг, бүтээгдэхүүний загвар, баглаа, боодол, түүнчлэн ажил хэргийн удирдлагын тогтолцоо, төлөвлөлт, харилцаа холбоо, бараа бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээ олж авах үндсэн чиглэл зэрэг эдийн бус хөрөнгийг ашиглуулахаар тогтоосон журмаар бүрдүүлсэн лицензийг эрх хүлээн авагчид олгох, эрх хүлээн авагч нь эрх шилжүүлэгчийн боловсруулсан тогтолцоо, хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийн дагуу үйл ажиллагаа явуулж, түүнд зохих шагнал, хураамж, эсхүл орлогын тодорхой хувийг төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ.
2. Гэрээний хэлбэр: Иргэний хууль, 335-ийн дагуу франчайзын гэрээг хуульд өөрөөр заагаагүй бол бичгээр хийх ёстой. Үүнээс гадна уг зүйлд гэрээний үргэлжлэх хугацаа, гэрээ цуцлах, хугацаа сунгах журам, талуудын хүлээх үүрэг бусад гол нөхцөлүүдийг заахын зэрэгцээ франчайзийг хэрэгжүүлэх хөтөлбөрийг бүрэн тусгахыг шаарддаг.
3. Оюуны өмчийн бүртгэл: Барааны тэмдэг ашиглуулах лицензийн гэрээг хүчин төгөлдөр болгохын тулд Барааны Тэмдэг, Газар Зүйн Заалтын Тухай 17.2-т заасны дагуу Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлэх шаардлагатай.
4. Талуудын үүрэг: Иргэний хууль, 334-т эрх шилжүүлэгч болон эрх хүлээн авагчийн хүлээх үүргийг нарийвчлан заасан. Эрх шилжүүлэгч нь хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг гуравдагч этгээдийн оролцооноос хамгаалах, хөтөлбөрийг байнга боловсронгуй болгох, эрх хүлээн авагчийг шаардлагатай мэдээллээр хангах, техникийн туслалцаа үзүүлэх, ажиллах хүчнийг сургах үүрэгтэй. Харин эрх хүлээн авагч нь гэрээгээр хүлээж авсан эрхийг зориулалтын дагуу үр ашигтай ашиглах, зохих төлбөрийг хугацаанд нь төлөх, эрх шилжүүлэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр лицензийг гуравдагч этгээдэд шилжүүлэхгүй байх зэрэг үүрэг хүлээнэ.
5. Гэрээний хугацаа: Иргэний хууль, 336-д зааснаар франчайзын гэрээний хугацааг талууд тохиролцон тогтоох бөгөөд 10 жилээс дээш хугацаагаар байгуулсан бол 10 жил өнгөрсний дараа, эсхүл хугацааг тодорхойлоогүй бол аль нэг талын мэдэгдсэнээс хойш нэг жилийн дотор гэрээг цуцалж болно.
6. Өрсөлдөөний хязгаарлалт: Иргэний хууль, 337-д зааснаар гэрээ дууссаны дараа эрх хүлээн авагчийг тодорхой нутаг дэвсгэрт 1 жил хүртэл хугацаагаар өрсөлдөхийг хориглож болно. Хэрэв энэ хориг нь эрх хүлээн авагчийн үндсэн үйл ажиллагаанд ноцтой хохирол бий болгож байвал эрх шилжүүлэгч түүнд зохих мөнгөн төлбөр төлөх үүрэгтэй.

Франчайз байгуулах үйл ажиллагааны дараалал

Франчайзын харилцааг амжилттай эхлүүлэх, хуулийн шаардлагад нийцүүлэх үйл явцыг дараах диаграмаар дүрсэлж болно.

Практик алхамууд

Франчайзын гэрээ байгуулах гэж буй иргэн, хуулийн этгээд дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй:

1. Гэрээний гол нөхцөлүүдийг нарийн тодорхойлох

Иргэний хууль, 335-д заасан шаардлагын дагуу гэрээнд зөвхөн хугацаа, төлбөр төдийгүй дараах зүйлсийг заавал тусгах ёстой:

• Гэрээний үргэлжлэх хугацаа, түүнийг сунгах, цуцлах нарийвчилсан журам;
• Эрх шилжүүлэгчийн үзүүлэх техник, технологийн дэмжлэг, сургалтын хөтөлбөр;
• Эрх хүлээн авагчийн төлөх төлбөрийн бүтэц (нэг удаагийн төлбөр, роялти, маркетингийн хураамж гэх мэт);
• Франчайзийг хэрэгжүүлэх хөтөлбөр (үйл ажиллагааны гарын авлага, стандарт, чанарын хяналтын механизм);
• Гэрээ дуусгавар болсны дараах өрсөлдөөний хязгаарлалт, нууцлалын нөхцөл.

2. Эрх шилжүүлэгчийн үүргийг тодруулах

Эрх шилжүүлэгч нь зөвхөн нэрээ ашиглуулаад зогсохгүй, Иргэний хууль, 334-ийн дагуу дараах үүрэг хүлээнэ:

• Хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг гуравдагч этгээдийн оролцооноос хамгаалах;
• Хөтөлбөрийг байнга боловсронгуй болгох;
• Эрх хүлээн авагчийг шаардлагатай мэдээллээр хангах, техникийн туслалцаа үзүүлэх;
• Ажиллах хүчнийг сургах. Эдгээр үүргийг биелүүлэх хуваарь, арга хэлбэрийг гэрээнд тодорхой тусгах нь хожим маргаан гарахаас сэргийлнэ.

3. Төлбөр ба хураамжийн бүтцийг тохирох

Төлбөрийн хэлбэр нь нэг удаагийн (initial fee) эсвэл орлогын тодорхой хувь (royalty) байж болно. Энэ нь Технологи Дамжуулах Тухай 15.2-т заасан лицензийн төлбөрийн зохицуулалттай ижил зарчмаар явагдана. Практикт төлбөрийн маргаан гарахаас сэргийлэхийн тулд:

• Роялти тооцох суурь (нийт орлого, цэвэр ашиг гэх мэт) болон төлөх хугацааг нарийн тодорхойлох;
• Тайлагнах, аудит хийх эрхийг харилцан тусгах;
• Төлбөрийг хожимдуулсан тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлагыг (алданги, торгууль) тохирох.

4. Нууцлалын гэрээ (NDA)

Гэрээ байгуулахаас өмнө болон байгуулах явцад талууд бизнесийн нууц мэдээллээ солилцдог. Иргэний хууль, 334-т зааснаар гэрээ байгуулагдахгүй байсан ч мэдээллийн нууцыг задруулахгүй байх үүрэгтэй. Иймд гэрээний өмнөх хэлэлцээрийн үе шатанд ч нууцлалын гэрээ байгуулж, харилцан солилцсон мэдээллийн хүрээ, нууцлалын хугацаа, зөрчлийн хариуцлагыг тодорхой тусгах нь чухал.

5. Оюуны өмчийн бүртгэлийн ач холбогдол

Барааны тэмдэг ашиглуулах лицензийн гэрээг Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлээгүй тохиолдолд гуравдагч этгээдийн өмнө хүчин төгөлдөр байдал алдагдах эрсдэлтэй. Шүүхийн практикт гэрээг бүртгээгүйгээс үүдэн эрх шилжүүлэгчийн барааны тэмдгийг хамгаалах, зөвшөөрөлгүй ашигласан этгээдэд хандан шаардлага гаргах боломж хязгаарлагдаж болзошгүй.

Талуудын хүлээх хариуцлага

Франчайзын харилцаанд хариуцлагын асуудал маш чухал байдаг. Иргэний хууль, 338-д дараах гол зарчмуудыг тусгасан:

• Мэдээллийн үнэн зөвийг хариуцах: Талууд гэрээгээр хүлээсэн үүргийн гүйцэтгэл болон өгсөн мэдээллийн үнэн зөвийг хариуцна.
• Орлогын баталгаа гаргахгүй: Эрх шилжүүлэгч нь франчайзийн гэрээний үр дүнд эрх хүлээн авагчийн олох орлогын талаар баталгаа гаргахгүй, хариуцлага хүлээхгүй.
• Хохирлыг хариуцахгүй байх: Эрх хүлээн авагчийн гэм буруутай үйл ажиллагаанаас болж үйлчлүүлэгчид учирсан хохирлыг эрх шилжүүлэгч хариуцахгүй.
• Эрх хүлээн авагчийн хохирол хариуцах үүрэг: Эрх хүлээн авагч нь франчайзийн гэрээний үүрэгтэй холбоотой эрх шилжүүлэгчид учруулсан хохирол, зардлыг нөхөн төлөх үүрэгтэй.

Эдгээр заалтууд нь талууд эрсдэлээ хэрхэн хуваарилж байгааг тодорхойлдог тул гэрээ байгуулахдаа эдгээр хуулийн зохицуулалтаас гадна нэмэлт хариуцлагын нөхцөлүүдийг тохиролцох боломжтой.

Шүүхийн практик

Монгол Улсын шүүхийн практикт франчайзын гэрээтэй холбоотой маргаан ихэвчлэн "Лицензийн төлбөр төлөөгүй", "Гэрээний хугацаанаас өмнө үйл ажиллагаагаа зогсоосон", эсвэл "Гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж маргах" зэрэг үндэслэлээр гардаг. Шүүх маргааныг шийдвэрлэхдээ гэрээ бичгээр байгуулагдсан эсэх, Оюуны өмчийн газарт бүртгэгдсэн эсэхийг хамгийн түрүүнд харгалзан үздэг. Хэрэв барааны тэмдэг ашиглах эрх бүртгэгдээгүй бол гэрээний зарим заалт хүчин төгөлдөр бус гэж тооцогдох эрсдэлтэй.

Улсын дээд шүүхийн нэгэн хэрэгт Тогтоол #10324 талуудын хооронд байгуулагдсан гэрээг франчайзын гэрээ мөн эсэхийг тодруулах шаардлага гарчээ. Анхан шатны шүүх талуудын хооронд Иргэний хуулийн 333.1-д заасан франчайзын гэрээний харилцаа үүссэн гэж дүгнэсэн боловч Давж заалдах шатны шүүх гэрээг "хамтран ажиллах гэрээ" хэмээн өөрөөр тайлбарлаж, нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон. Харин Хяналтын шатны шүүх дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээжээ:

• Талууд нэг удаагийн төлбөр, роялти төлбөрийн талаар тохиролцсон;
• Нэхэмжлэгч нь хариуцагчид технологийн сургалт явуулж, барааны тэмдэг, сав баглаа боодол зэргийг ашиглан үйл ажиллагаа явуулах эрх олгосон;
• Хариуцагч нь эрх ашигласны төлбөрийг төлж байсан. Энэхүү шийдвэр нь гэрээний нэрийг бус, агуулгыг нь харгалзан франчайзын харилцаа мөн эсэхийг тогтоодог болохыг харуулж байна.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

Асуулт 1: Франчайзын гэрээг амаар эсвэл цахим хэлбэрээр байгуулж болох уу?

Хуульд өөрөөр заагаагүй бол франчайзын гэрээг заавал бичгээр байгуулах ёстой. Иргэний хууль, 335-д энэ шаардлагыг тодорхой заасан. Хэрэв гэрээ бичгээр байгуулагдаагүй бол шүүхэд нотлох баримтын шаардлага хангахгүй, маргаан гарсан тохиолдолд таны эрх хамгаалагдах боломжгүй болно.

Асуулт 2: Эрх шилжүүлэгч миний орлогод баталгаа гаргахгүй гэдэг нь ямар утгатай вэ?

Иргэний хууль, 338-д эрх шилжүүлэгч нь эрх хүлээн авагчийн олох орлогын талаар баталгаа гаргахгүй, хариуцлага хүлээхгүй гэж заасан. Энэ нь франчайз эрхлэгч та өөрийн бизнесийн эрсдэлийг өөрөө хүлээх бөгөөд "энэ франчайзаар заавал сард 10 сая төгрөгийн ашиг олно" гэх амлалт хуулийн хамгаалалтад хамаарахгүй гэсэн үг юм.

Асуулт 3: Гэрээ дууссаны дараа би ижил төрлийн бизнес эрхлэх боломжтой юу?

Талууд гэрээндээ өрсөлдөөнийг хязгаарлах нөхцөл тусгасан бол Иргэний хууль, 337-д зааснаар гэрээ дууссанаас хойш 1 жил хүртэл хугацаанд тодорхой нутаг дэвсгэрт өрсөлдөхийг хориглож болно. Хэрэв энэ хориг таны үндсэн үйл ажиллагаанд ноцтой хохирол учруулж байвал эрх шилжүүлэгчээс зохих мөнгөн төлбөр шаардах эрхтэй.

Асуулт 4: Би гэрээгээр авсан эрхээ бусдад шилжүүлж болох уу?

Иргэний хууль, 334-д зааснаар эрх хүлээн авагч нь эрх шилжүүлэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр лиценз болон франчайзийн гэрээг гуравдагч этгээдэд шилжүүлэхгүй байх үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, та дахин франчайз (sub-franchise) олгохыг хүсвэл заавал эрх шилжүүлэгчийн урьдчилсан бичгээр зөвшөөрөл авах ёстой.

Асуулт 5: Франчайзын гэрээг хэр удаан хугацаагаар байгуулж болох вэ?

Иргэний хууль, 336-д зааснаар гэрээний хугацааг талууд тохиролцон тогтооно. Хэрэв 10 жилээс дээш хугацаагаар байгуулсан бол 10 жил өнгөрсний дараа аль ч тал гэрээг цуцлах эрхтэй. Харин хугацааг тодорхой заагаагүй бол аль нэг тал мэдэгдсэнээс хойш 1 жилийн дотор гэрээг цуцалж болно.

Дүгнэлт / Гол санаа

Франчайзын гэрээ нь бизнесийг өргөжүүлэх томоохон боломж боловч эрх зүйн өндөр эрсдэлийг дагуулдаг. Тиймээс дараах гол санаануудыг анхаарах нь чухал:

1. Гэрээг заавал бичгээр байгуулах: Аман хэлцлээс зайлсхийж, бүх нөхцөлийг нарийн тусгасан бичгээр гэрээ байгуулах нь эрх зүйн хамгаалалтын үндэс болно.
2. Оюуны өмчийн бүртгэлийг үл маргах: Барааны тэмдгийн лицензийг Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлснээр гуравдагч этгээдийн өмнө эрхээ хамгаалах бүрэн боломж бүрдэнэ.
3. Талуудын үүргийг тодорхой болгох: Сургалт, техникийн туслалцаа, нууцлалын нөхцөл, гэрээ дуусгавар болсны дараах өрсөлдөөний хязгаарлалтыг тодорхой тусгаснаар ирээдүйн маргаанаас сэргийлнэ.
4. Хариуцлагын эрсдэлийг зөв хуваарилах: Эрх шилжүүлэгч орлогын баталгаа гаргахгүй гэдгийг ойлгож, бизнесийн эрсдэлээ өөрөө удирдах бэлтгэлтэй байх.
5. Шүүхийн практикаас суралцах: Шүүх гэрээний нэрийг бус, бодит агуулга, талуудын үйл ажиллагааг үндэслэн франчайзын харилцаа мөн эсэхийг тогтоодог тул гэрээний заалт бүрийг бодит харилцаатай нийцүүлэх шаардлагатай.

Хэрэв та франчайз эхлүүлэх гэж байгаа бол мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авч, гэрээний заалт бүрийг Монгол Улсын хууль тогтоомжид нийцүүлэхийг зөвлөж байна.